آلرژی استراتژیک کرملین به سپر موشکی

شعیب بهمن | بر کسی پوشیده نیست که روابط روسیه و امریکا در دوره زمامداری جورج بوش پسر، به خاطر سپر دفاع موشکی، حتی تا آستانه آغاز جنگ سرد جدید نیز پیش رفت. از سوی دیگر روابط روسیه با ناتو نیز پس از جنگ در گرجستان به شدت تیره شد. در این بین روی کار آمدن اوباما در امریکا، تاحد زیادی به تغییر فضای حاکم بر روابط مسکو با غرب منجر شد. در واقع پس از تلاش‌های باراک اوباما و لغو ساخت یک‌جانبه سپر موشکی از سوی امریکا، دور جدیدی از مناسبات میان روسیه، امریکا و ناتو شکل گرفت. با این حال به نظر می‌رسد روابط خوب طرفین با یکدیگر، عمر چندان درازی نداشته است. در حال حاضر خبر استقرار موشک‌های بازدارنده در رومانی توسط ایالات متحده، یک‌بار دیگر نه تنها خشم مقامات روسیه را برانگیخته، بلکه بحث رابطه روسیه با امریکا و ناتو را نیز داغ کرده است.سپر جدال ‌برانگیزدر 12 مارس 2010، آندرس فوگراسموسن، دبیرکل پیمان آتلانتیک شمالی، در نشستی در ورشو اعلام کرد که ناتو در آینده باید با موشک‌های دوربرد و موشک‌هایی با کلاهک‌های اتمی مقابله کند و به همین جهت باید سامانه‌های دفاع موشکی خود را توسعه دهد. پس از آن دبیرکل ناتو 14 اکتبر 2010، در نشست وزرای خارجه و دفاع این سازمان در بروکسل، بر لزوم برخورداری از سیستم مشترک دفاع ضدموشکی در اروپا تأکید کرد. آندرس فوگراسموسن برای نمونه به خطر ایران اشاره و تأکید کردکه هزینه‌ چنین خطری بر همگان روشن است. بدین ترتیب طرح برخورداری از سیستم دفاعی ضدموشکی، همچون استراتژی جدید ناتو در نشست عالی این سازمان در ماه نوامبر 2010، در شهر لیسبون به بحث و بررسی گذاشته شد. از همان زمان بحث درباره آینده روابط روسیه و ناتو شدت گرفت به نحوی که اکثر تحلیلگران، آینده روابط دوطرف را به چگونگی طرح و اجرای سپر دفاع موشکی مرتبط دانستند.اینک به نظر می‌رسد به‌رغم توافق‌هایی که دو طرف در نشست لیسبون داشتند، امریکا یک‌بار دیگر درصدد نادیده گرفتن توافق‌ها و استقرار موشک‌های بازدارنده در نزدیک مرزهای روسیه برآمده است. براساس اخبار منتشر شده، امریکا با رومانی به توافقی جامع در خصوص استقرار سامانه دفاع موشکی دست یافته است. قرار است موشک‌های بازدارنده در پایگاه نظامی سابق رومانی در شهر دوسلو در نزدیکی مرز بلغارستان نصب شوند. در این پایگاه که انتظار می‌رود تا سال ۲۰۱۵ مورد بهره‌برداری قرار گیرد،۵۰۰ سرباز امریکایی مستقر خواهند شد. البته کنترل این پایگاه در اختیار رومانی خواهد بود. به گفته مقامات امریکایی، سیستم تازه پدافند موشکی در رومانی، در خدمت دفع حملات موشک‌های میان‌برد خواهد بود. در سیستم پدافندی تازه، رادارهای 3- SM به کار می‌روند که فقط بخش کوچکی از روسیه را پوشش می‌دهند. این در حالی است که در استراتژی دولت جرج دبلیو بوش، سیستمی که درنظر گرفته شده بود، پوشش به مراتب گسترده‌تری داشت. بدین ترتیب امریکا تا حدی استراتژی پیشین خود را تغییر داده و سیستم‌های پدافندی دوربرد را به سیستم‌های میان‌برد و کوتاه‌برد تقلیل داده است. البته همچنان در این پروژه، کشورهای لهستان و چک نیز سهم دارند که این امر با انتقاد روسیه روبه‌رو شده است. وزارت امور خارجه‌ روسیه اعلام کرده که این سیستم می‌تواند تهدیدی برای امنیت آینده این کشور باشد. مسکو ابراز تأسف کرده که به‌رغم مذاکرات اولیه برای ساختن یک سپر دفاع موشکی مشترک توسط ناتو و روسیه، چنین تصمیمی گرفته شده است. همچنین کرملین خواستار تضمین‌های حقوقی شده که این سیستم نیروهای اتمی استراتژیک این کشور را نشانه نگیرد زیرا رهبران روسیه با این استدلال که این سامانه‌ دفاعی می‌تواند در مقابله با موشک‌های روسی مورد استفاده قرار گیرد، استقرار آنها را موجب برهم خوردن توازن قوا تفسیر می‌کنند. از این رو مسکو از ناتو ضمانتی می‌خواهد که سیستم آتی سپر ضدموشکی در اروپا، علیه توان استراتژیکی روسیه نباشد.واکنش‌های احتمالی روسیهدر عین حال به نظر می‌رسد چنانچه غرب نگرانی‌های روسیه را در زمینه ایجاد سامانه پدافندی موشکی در اروپا نادیده بگیرد، آنگاه همانطور که هم دیمیتری مدودف و هم ولادیمیر پوتین مکرراً اظهار کرده‌اند، احتمالاً مسابقه جدید تسلیحاتی آغاز خواهد شد. به‌عنوان نمونه دیمیتری مدودف در پایان ماه ژانویه 2011، اعلام کرد که اگر ناتو از ایده ساخت سیستم‌های دفاعی ضدموشکی مشترک امتناع ورزد، آنگاه مجموعه‌های موشکی هسته‌ای در مرزهای غربی روسیه مستقر خواهند شد. بر این اساس ظاهراً روسیه از هم‌اکنون خود را برای مقابله با طرح سپر دفاع موشکی ناتو آماده کرده است. روس‌ها احتمالاً از راهکارهای متنوعی استفاده خواهند کرد که می‌تواند شامل موارد زیر باشد:1- انصراف از برچیدن لشکر نیروهای راهبردی موشکی روسیه در «کازیلسک» که به موشک‌های قاره‌پیمای «آر اس-18» (RS-18) با برد 10 هزار کیلومتر مجهز هستند.2- استقرار مجموعه‌های موشکی «اسکندر» در استان کالنینگراد به فاصله 200 کیلومتری از شهر «اسلوپسک» لهستان واقع شده است. موشک‌های اسکندر، موشک‌های فوق دقیقی محسوب می‌شوند که قادر به انهدام اهداف تا مسافت 300 کیلومتری هستند و می‌توان از آنها برای خنثی‌سازی سیستم سپر ضدموشکی امریکا در اروپا استفاده کرد. استقرار مجموعه‌های اسکندر اجازه می‌دهد که در صورت لزوم، عملاً کل خاک لهستان و همچنین بخشی از آلمان و چک تحت کنترل قرار گیرد. علاوه بر این، استقرار موشک‌های اسکندر در استان کالنینگراد، برخی از جریانات سیاسی تندرو حوزه بالتیک را نیز کاهش خواهد داد که در اکثر مواقع به شعارهای ضد‌روسی می‌پردازند.3- استفاده از فناوری‌های دقیق و ایجاد اختلالات رادیوالکترونیکی در مراکز سیستم ضدموشکی امریکا در اروپا از منطقه کالنینگراد.4- ارتقای زرادخانه موشک هسته‌ای و تولید موشک‌هایی که سرنگون کردن آنها سخت‌تر می‌باشد. بر این اساس روسیه از یک سو به تقویت موشک‌های قاره‌پیمایی خواهد پرداخت که می‌توانند از چتر دفاعی سیستم ضدموشکی امریکا بگذرند و رهگیری آنها را خنثی سازند و از سوی دیگر تولید موشک‌های کوتاه‌برد و میان‌برد را از سر خواهد گرفت.5- استفاده از ظرفیت ناوگان‌های دریایی برای خنثی‌سازی تهدیدات؛ به‌عنوان نمونه روسیه می‌تواند ناوگان زیردریایی هسته‌ای خود را به‌سوی قطب شمال حرکت دهد. این مسئله از آن جهت برای غرب خطرناک است که شناسایی موقعیت زیردریایی‌های روسی در منطقه قطب شمال، امری دشوار می‌باشد.6- استفاده از انرژی و صدور گاز به اروپا، به منظور تنبیه کشورهای اروپایی به‌خصوص کشورهای اروپای شرقی؛7- گسترش توسعه نفوذ روسیه به‌سمت امریکای لاتین، به‌عنوان حوزه حیاط خلوت امریکا و انجام مانورهای نظامی در دریای کارائیب درسواحل ونزوئلا و نیکاراگوئه؛8- گسترش همکاری‌های نفتی و گازی با کشورهای خاورمیانه به‌منظور استفاده بیشتر از اهرم انرژی در سیاست خارجی؛9- پیگیری سیاست‌های مستقل‌تر و چالش‌برانگیزتر از سوی روسیه در قبال یک‌جانبه‌گرایی‌های ایالات متحده، به‌خصوص در مواردی که روس‌ها با امریکا از اختلاف‌نظر برخوردار هستند.10- افزایش همکاری‌ها با کشورهای معارض یک‌جانبه‌گرایی امریکا نظیر ایران، چین، کره شمالی و...در مجموع به‌رغم آنکه پیشتر تصور می‌شد موضوع سپر دفاع موشکی باعث بهبود روابط میان ناتو- روسیه شود، با این حال هم‌اکنون این قضیه به مهم‌ترین مناقشه در روابط روسیه و ناتو مبدل شده است. چنانچه دو طرف در این مسیر بتوانند اختلافاتشان را حل کنند و رو به جلو گام بردارند، تغییر چشمگیری در روابط روسیه- ناتو ایجاد خواهد شد، اما اگر اتفاقی روی ندهد، آنگاه روابط روسیه با غرب و به‌خصوص با امریکا و ناتو به شدت تیره خواهد شد. در چنین شرایطی باید منتظر واکنش‌های احتمالی روسیه و تنش‌های جدی میان دو طرف باشیم.