پنج خبر در رسانههای امریکا در یکی، دو روز اخیر مثل بمب خبری عمل کرد و واکنشهایی در دنیا و در میان ایرانیان برانگیخت پنج خبر در رسانههای امریکا در یکی، دو روز اخیر مثل بمب خبری عمل کرد و واکنشهایی در دنیا و در میان ایرانیان برانگیخت. از منظر سواد رسانه میخواهم نشان دهم چرا برای فهم درست مطلب باید هر پنج خبر را «در حال بازتعریف مسئلهی ایران پس از جنگ» دید و فهمید، نه چیزی بیشتر. این پنج خبر، یکی مستند فرید زکریا با نام «ایران و بمب» بود که از سیانان پخش شد؛ دیگری خبری بود که همین شبکه از قول سازمانهای اطلاعاتی درباره «احتمال برنامهریزی ایران برای حمله با بمب کثیف یا سلاح شیمیایی در واشینگتن» منتشر کرد؛ سومی گزارش نیویورکتایمز بود که یک ایرانی نوشته و نسبت به تأمین برق تأسیسات موشکی از سدهای آب هشدار داده است؛ چهارمی، تصویر مجله اکونومیست بود که به سبک «تصویرسازی تحریریهای نمادین» با ساختار معماگونه از انبوه نمادها ساخته شده و، چون پیشبینی معماگونهی سال آینده است و اشارهای هم به ایران دارد، مهم شد؛ و پنجمی انتقال شماری از وزیران کابینه به پایگاههای نظامی از ترس ایران.
معتقدم این پنج خبر فقط از منظر «بازتعریف مسائل ایران» ارتباط مشترک دارند که همین هم بسیار مهم است ولی لزوماً هیچیک بهمعنای برنامهریزی قطعی امریکا برای اقدام عملی مشخصی علیه ایران نیست، و بیشتر زمینهسازی روانی است.
خبر «بمب شیمیایی ایران در واشینگتن» نشان میدهد در امریکا نیاز به توجیه کار کثیف خود در جنگ میبینند. انتخابات امریکا به حزب حاکم در دولت نشان داد مردم امریکا آنها را کثیف میبینند، پس باید کاری کرد که این کثافت از چهره ترامپ و امریکا پاک شود و چه کاری بهتر از انگزدن به ایران؟! این زمینهچینی قرار است احساس خطر را از میدان جنگ به زندگی روزمره شهروند امریکایی انتقال دهد، سپس زمینهی روانی برای پذیرش اقدامات پیشگیرانه، یا حتی حملات نظامی بیشتر ایجاد کند، تا هر اقدام احتمالی نظامی نه یک انتخاب سیاسی که یک ضرورت دفاعی دیده شود. حتی ممکن است انتشار این خبر فقط به دنبال افزایش برخی اختیارات دولتی باشد. مخاطب خبر چه کسانی هستند؟ فقط نادانهای دستهجمعی؟! نه. هرچند خبر بهقدرکافی احمقانه است که بتوان آن را بر دوش مخاطب نادان گذاشت ولی چنین اخباری گاهی مخاطب مطلع را با اطلاعات گزینشی و ترسآفرین به نتیجهای که مطلوبیت آن از پیش تضمین باشد، میرساند.
خبر «سدها و موشکها» از همه حمق بیشتری دارد. گزارشگر میگوید سدها و سایتهای موشکی کنار هم ساخته شده پس سدها قرار است برق سایتها را تأمین کند! مگر برای چنین کاری، لزوماً باید این دو کنار هم باشند؟! وانگهی سدها را کنار سایتها ساختهایم یا سایتها را کنار سدها؟! مگر میشود هرجایی سد ساخت یا هر جایی موشک؟! معلوم است که هر دو را در کوه میسازند. جالب آنکه گزارشگر نادان بهجای اثبات رابطه، از خواننده میخواهد خودش رابطه را در نقشه کشف کند! این نوع گزارشها در نگاه ابتدایی زمینهسازی حمله به زیرساختهاست ولی همچنان توجیه حملات گذشته به زیرساختها هدف اصلی است.
خبر انتقال وزیران ترامپ به پایگاههای نظامی را نیز ابتدا به ساکن باید در همان زمینهی «زندهنگهداشتن تهدید ایران برای هر اقدام عملی در آینده» دید و فهمید. هرچند ترس آنان واقعی است و از منظر سواد رسانه نباید آن را فقط نمایشی دید. من به ترس آنان نسبت به هر نمایش و زمینهسازی دیگری وزن بیشتری میدهم.
طرح جلد اکونومیست، سبکی برای انتقال پیچیدگی و بههمپیوستگی جهان و پیشبینی چندوجهی آینده است. خود اکونومیست در توضیح بخشی از معمای جلد نوشته است: «در خود ایران نیز، حکومت، کنترل و تسلط خود را تشدید خواهد کرد»! خود خبر گواهی است بر فرض این نوشته که این اخبار همگی «بازتعریف مسائل ایران» با اهداف سیاسی است.
مستند «بمب و ایران» ولی متفاوت است. این مستند میخواهد نشان دهد، چون برنامه هستهای ایران از زمان شاه شروع شد و انقلاب هم با وقفهای دوباره آن را از سر گرفت و سختیها و تحریمها را نیز تحمل کرد، و در این دو حمله نیز نابود نشد، پس راهحل پایدار، نظامی نیست و دیپلماتیک است. زکریا توافقی تازه را پیشنهاد میکند که تضمینهای امنیتی و محدودیتهای هستهای را در کنار هم قرار دهد و ایران را به این نتیجه برساند که امنیت ملی بدون سلاح هستهای بهتر تأمین میشود.
احتمال میدهم این مستند با این محتوا نوعی زمینهسازی برای هر توافق احتمالی با ایران در آینده باشد که برخلاف قبل حقوق ایران از جمله غنیسازی را به رسمیت بشناسد. امریکا تاکنون شواهد علنی و قطعی که اثبات کند ایران تصمیم به ساخت سلاح هستهای گرفته است، به دنیا نشان نداده است، و مستند زکریا، با یک گام به جلو مسئلهی هستهای را از یک موضوع امنیتی و حقوقی به یک مسئلهی تاریخی، راهبردی که بتوان آن را به روی میز مذاکره بازگرداند، تبدیل میکند و این معنای خودش را دارد.
سواد رسانهای باید وادارمان کند بپرسیم چرا این خبرها، در این زمان، با این صورتبندی و با این برجستهسازی منتشر میشود؟ معتقدم برای امریکا شکلگیری یک روایت تازه از «ایران پس از جنگ» که در آن ایران هم موضوع مذاکره است و هم منشأ تهدید، مهم است.