رهبر معظم انقلاب در پیام سیزدهم آبان اقدامات ایران در پاسخ به تجاوز امریکا را «جهادی ابتدایی علیه استکبار در جغرافیای بدون مرز» توصیف کردند. این تعبیر را باید در پرتو تحول منطق دفاعی ایران فهمید. عبور از انتظار برای حمله دشمن و پاسخ پس از آن به پیشگیری از تبدیل تهدید به تجاوز عملی. هدف، نه آغاز جنگ که منصرف کردن دشمن از تصمیم به جنگ است.
۱- از پاسخ به حمله تا بستن راه تجاوز: تا پیش از این پیام بازدارندگی ایران را می‌شد در عبارت «دوران بزن دررو تمام شد، یکی بزنی، ده تا می‌خوری» خلاصه کرد. اما فرامین اخیر بر آمادگی هوشمند، پاسخ فوری و مؤثر، نداشتن محدودیت جغرافیایی در پاسخ، تقویت توان اطلاعاتی و دفاعی و به‌روزرسانی بانک اهداف تأکید دارند. پیام سیزدهم آبان نیز اقدامات دفاعی ایران در برابر تجاوز را دارای بعدی فراتر و جهادی ابتدایی علیه استکبار می‌خواند.
این تحول را می‌توان گذار از بازدارندگی واکنشی به بازدارندگی پیشگیرانه دانست، یعنی ایران نمی‌خواهد منتظر بماند تا دشمن تهدید خود را عملی کند، که در این صورت حتی پشیمان ساختن دشمن جبران‌کننده خسارات وارده نخواهد بود. ایران در دکترین جدید دفاعی می‌خواهد پیش از تجاوز، محاسبات او را تغییر دهد. ۲- دو پیام اصلی برای نظام محاسباتی دشمن: نقطه هدف رویکرد جهاد ابتدایی در دکترین دفاعی، ایجاد دو باور قطعی در ذهن دشمن قبل از تجاوز است. اول، هزینه تجاوز غیرقابل پیش‌بینی، غیرقابل تحمل و غیرقابل جبران خواهد بود. دشمن نباید تصور کند می‌تواند زمان، مکان و دامنه درگیری را تعیین کند، ضربه بزند و سپس با هزینه‌ای محدود از بحران خارج شود. هر اقدام تجاوزکارانه باید پیامد‌هایی فراتر از برآورد اولیه او داشته باشد، به‌گونه‌ای که امکان مدیریت و کنترل یک‌جانبه بحران را از دست بدهد. دوم، تجاوز هیچ دستاورد راهبردی قابل دفاعی برای دشمن در پی نخواهد داشت. حتی اگر دشمن خسارتی وارد کند، نباید بتواند آن را به پیروزی سیاسی، تضعیف استقلال ایران، شکستن اراده ملی یا تحمیل خواسته‌های خود تبدیل کند. خسارت زدن به ایران، الزاماً به معنای پیروزی بر ایران نیست. این دو اصل، مکمل یکدیگرند؛ اولی محاسبه هزینه را تغییر می‌دهد و دومی امید به دستاورد را از بین می‌برد.
۳- جهاد ابتدایی در میدان عمل چه معنایی دارد؟: در این چارچوب، ابتکار دفاعی در چند عرصه دنبال می‌شود، شناخت و کشف زودهنگام تهدید، آمادگی نظامی و فناوری بومی، بی‌اثر کردن تصور وجود پناهگاه امن برای متجاوز در فاصله‌های جغرافیایی، استفاده هماهنگ از ظرفیت‌های سیاسی، اقتصادی، اطلاعاتی و رسانه‌ای؛ تقویت انسجام و اعتماد ملی و پیوند امنیت ایران با نظم امنیتی منطقه (بلکه جهان) و وحدت جبهه مقاومت.
۴- چرا واژه جهاد ابتدایی؟: این تعبیر در چارچوب پیشگیری، پیامی روشن برای دشمن دارد. ایران آغازگر هیچ جنگی نبوده و نیست و در دکترین جدید دفاعی هم ایران قصد ندارد ابتکار عمل را به متجاوز واگذار کند و اجازه دهد او به‌تنهایی درباره زمان، مکان و پایان بحران تصمیم بگیرد.
البته «جهاد ابتدایی» در فقه اصطلاحی دارای مبانی و شرایط مشخص است و فقها درباره اختیار آن در عصر غیبت اتفاق نظر ندارند. دیدگاه مشهور شرایط سخت‌گیرانه‌ای برای آن قائل است. در مقابل، دیدگاهی فقهی، حکم فقیه جامع‌الشرایط متصدی ولایت امر را در صورت اقتضای مصلحت جایز می‌داند. بنابراین، نه می‌توان این بحث را با ادعای انحصار مطلق در امام معصوم خاتمه‌یافته دانست و نه از این تعبیر، مجوز آغازکردن جنگ استخراج کرد. اگرچه جهاد ابتدایی در پیام مقام معظم رهبری صرفاً در حوزه دفاعی و با رویکرد پیشگیری از عملی شدن تهدید و وقوع نیات شوم دشمن بوده و ربطی به جهاد ابتدایی در مقام آغازگر جنگ ندارد، بر این اساس جدا کردن عبارت از متن و زمینه آن و معرفی کردن رویکرد دفاعی به‌عنوان جنگ‌طلبی، تحریف معناست.
از طرف دیگر جهاد ابتدایی در این خوانش راهبردی، اعلام یک واقعیت به دشمن است: اگر تجاوز کنی، هزینه‌ای فراتر از تحمل و جبران خود خواهی پرداخت و حتی اگر خسارتی وارد کنی، به دستاوردی راهبردی نخواهی رسید. هدف، گران کردن و بی‌حاصل کردن جنگ در اندیشه و نیت دشمن قبل از هرگونه اقدام است. بازدارندگی واقعی وقتی شکل می‌گیرد که نظام محاسباتی دشمن به هم ریخته و پیش از تصمیم به تجاوز، از عملی کردن تهدید خود منصرف شود.
