جوان آنلاین: تالابها به عنوان یکی از مهمترین اکوسیستمها از اهمیت خاصی برای یک منطقه برخوردار هستند، چراکه علاوه بر حفظ محیطزیست نقش مهمی در تنظیم آبوهوای منطقه، تغذیه سفرههای زیرزمینی و حتی کاهش گردوغبار دارد. دراین میان تالاب ارژن فارس از جمله تالابهای مهم کشورمان به شمار میرود که علاوه بر داشتن شرایط محیطی مناسب برای زندگی برخی گونههای کمیاب، نقش پر اهمیتی را در حفظ اکوسیستم وآب وهوای این استان بازی میکند، با این همه مزایا، کاهش بارندگیها و بیتوجهی به پرداخت سهم حقابه به آن در این شرایط بحرانی موجب شده تا افراد سودجو با سوءاستفاده از این شرایط اقدام به تعرض به محدوده آن نمایند، موضوعی که سازمان حفاظت محیطزیست فارس را برآن داشت تا جهت حفظ محدوده این تالاب مهم، علامت گذاری این محدوده را که بنچ مارک گذاری معروف است را با هدف تثبیت محدوده حریم تالاب، صیانت از اراضی تالابی و پیشگیری از هرگونه تعرض، تصرف، دستاندازی و تغییر کاربری در این عرصهها اجرا کند. موضوعی که اجرایی شدن نظارت بر آن میتواند نوید بخش روزهای خوبی برای این تالاب ارزنده باشد.
تالاب ارژن استان فارس یکی از بارزشترین تالابهای کشوراست که با مساحت تقریبی ۲ هزارو ۲۰۰ هکتار، در سال ۱۳۵۳ به عنوان یکی از تالابهای مهم ایران در کنوانسیون رامسر به ثبت رسید و در حال حاضر به عنوان منطقه حفاظتشده تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیطزیست فارس قرار دارد. ارژن به دلیل تنوع زیستی غنی و نقش کلیدی در اکوسیستم منطقه، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این تالاب همچنین بخشی از منطقه حفاظتشده ارژن و پریشان است، منطقهای که بهدلیل تنوع زیستی بالا، از ارزشهای کمنظیری در سطح ملی و حتی جهانی برخوردار است.
از طرفی ارژن زیستگاه گونههای مختلف پرندگان مهاجر، پستانداران و پوشش گیاهی خاصی است که هرگونه تغییر در شرایط آن، بهسرعت بر کل زنجیره اکولوژیک اثر میگذارد. با این حال، طی سالهای گذشته، کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی، باعث شده سطح آب تالاب کاهش پیدا کند. از سوی دیگر، اهمیت این مکان فقط به تنوع زیستی آن محدود نمیشود. بلکه این تالاب نقش مهمی در تنظیم آبوهوای منطقه، تغذیه سفرههای زیرزمینی و حتی کاهش گردوغبار دارد. بنابراین، حفظ آن میتواند اثراتی فراتر از محدوده جغرافیایی خودش داشته باشد و به بهبود شرایط زیستمحیطی در سطح گستردهتری کمک کند.
از دشت تا تالاب ارژن
منطقه دشت ارژن که شامل این دشت وتالاب ارژن میشود در گذشته زیستگاه شیر ایرانی به شمار میآمد، اهمیت این منطقه به لحاظ زیستمحیطی به حدی است که در سال ۱۳۵۱ به عنوان پارک بینالمللی و از سال ۱۳۵۳ تا کنون به عنوان ذخیرگاه زیست کره از سوی یونسکو انتخاب شده است. همچنین این منطقه محل رشد گونههاى گیاهى زیادی همچون نى، جگن، بلوط و بادام است وعلاوه برآن محیطی مناسب برای زیست گونههاى مهم ازجمله پرندگان آبزى و کنار آبزى مانند، پلیکان پا خاکسترى، اردک سر سفید و عقاب شاهى به شمار میرود. با تمام این مزایا در سالهای گذشته، کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی، باعث شده سطح آب تالاب کاهش پیدا کند. این اتفاق درحالی است به گفته کارشناسان برای حفظ آن نیازاست تا اقدامات زیر بنایی ازجمله تأمین حقآبه واقعی تالاب در طول سال رعایت شود، چراکه اگر قرار باشد صرفاً در مقاطع کوتاهمدت آب وارد تالاب شود، احیای پایدار اتفاق نمیافتد. همچنین نیاز است تا مدیریت منابع آب در بالادست رعایت شود، یعنی باید برداشتها کنترل شود. از سوی دیگر مشارکت جوامع محلی که نقش بسیار تعیینکنندهای دارند. اما اهمیت تالاب ارژن فقط به تنوع زیستی آن محدود نمیشود. اگر این هدف محقق شود و تالاب در بیشتر ماههای سال دارای آب باشد، میتوان انتظار داشت چرخههای طبیعی آن بهتدریج بازسازی شوند که بازگشت پرندگان مهاجر، احیای پوشش گیاهی و بهبود کیفیت خاک، از مهمترین نشانههای آن است.
تثبیت محدوده تالاب ارژن
با تمام مزایایی که این منطقه برای مردم استان دارد، در سالهای اخیر به دلیل سایه افکندن خشکسالی براین دشت وتالاب ونبود نظارت مناسب برحفظ حریم آن موجب شده تا افراد سودجود اقدام به تعرض به این اکوسیستم با ارزش نمایند، موضوعی که بالاخره سبب شده تا سازمان حفاظت محیطزیست فارس سرانجام مجبور شود با هدف تثبیت محدوده حریم تالاب، صیانت از اراضی تالابی و پیشگیری از هرگونه تعرض، تصرف، دستاندازی و تغییر کاربری اقدام به علامت گذاری این محدوده کرده که به بنچ مارک گذاری معروف است.
لیلا تاج گردون، مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس با اشاره به اجرای عملیات تکمیلی بنچمارکگذاری در بخشهایی از حریم تالاب ارژن به عنوان یکی از ۱۴ تالاب مهم این استان میگوید: «این اقدام با هدف تقویت حفاظت از اراضی تالابی، تثبیت محدوده حریم تالاب و پیشگیری از هرگونه تعرض، تصرف و دستاندازی به عرصههای تالابی انجام شده است.»
وی میافزاید: «این عملیات در مراحل پیشین نیز انجام شده و اجرای مرحله تکمیلی آن در راستای تکمیل نشانهگذاریهای موجود و ارتقای حفاظت از محدوده تالاب صورت گرفته است.»
این درحالی است که به گفته کارشناسان تعیین و تثبیت محدودههای تالابی یکی از الزامات اساسی در حفاظت مؤثر از این زیستبومهاست و میتواند نقش مهمی در پیشگیری از تغییر کاربری، تصرف و سایر اقدامات مغایر با ضوابط حفاظتی را داشته باشد. همچنین تثبیت محدوده حریم تالابها و مشخصکردن دقیق عرصههای تحت حفاظت، از جمله اقداماتی است که میتواند در صیانت بهتر از این زیستبومها و جلوگیری از تعرض به اراضی تالابی مؤثر باشد؛ لذا هرگونه آسیب به این سرمایه ارزشمند، پیامدهای جبرانناپذیری برای سلامت اکوسیستمها و آینده نسلها به همراه خواهد داشت. اهمیت این موضوع در حالی است که بدانیم در حال حاضر تقریباً هیچ تالاب زندهای در فارس باقی نمانده است. تالاب بختگان بیش از ١٤ تا ١۵ سال است که خشک شده و بهجز محدودهای کوچک، آبی در آن دیده نمیشود. تالاب پریشان نیز نزدیک به ١٧ سال است که خشک شده، ارژن حدود ١٨سال و مهارلو به تالابی فصلی تبدیل شده که از روانابها و پسابهای محدوده شیراز تغذیه میشود. همچنین تعدادی از تالابها از جمله کافتر، بختگان در بخشهایی از محدوده آن و چند تالاب کوچک دیگر قابلیت احیا دارند، اما این امر مستلزم همکاری جدی میان سازمان محیطزیست، وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و مشارکت مردم است. به طور کلی میتوان گفت، وقتی تالابی خشک میشود، در واقع نشانهای از شکست سیاستهای مدیریت آب است، اگر همه تالابهای ما از بین رفتهاند، یعنی در حوزه مدیریت منابع آبی هیچ اقدام مؤثری صورت نگرفته است. این در حالی است که تالابها شاخص سلامت محیط زیست و نشاندهنده کیفیت مدیریت منابع آبی در هر منطقه به شمار میروند.
