جوان آنلاین: دریای خزر نیازمند توجه ویژه کشورهای منطقه است. معاون مرکز پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی کشور در گفتوگو با «جوان» از کاهش بیش از دو متر سطح آب دریای خزر خبر داد و گفت: «شرایط اقلیمی و گرمایش جهانی مهمترین عامل مؤثر بر کاهش تراز آبی دریای خزر به حساب میآید.» دریای خزر نه تنها یک گنج اکولوژیکی، بلکه یک شریان حیاتی برای تجارت، انرژی و معیشت در سراسر منطقه اکو است. چهار کشور از ده کشور عضو اکو، کشورهای ساحلی دریای خزر هستند، در حالی که شش کشور باقی مانده به اتصال فرامرزی از طریق حوضه دریای خزر وابستهاند.
دریای خزر در خطر
دریای خزر بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی است که میان پنج کشور جمهوری اسلامی ایران، جمهوری ترکمنستان، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان واقع شده است. بر اساس کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر که در مردادماه سال ۱۳۹۷ به امضای روسای جمهور پنج کشور ساحلی دریای خزر رسید، سطح این دریا ۲۸- پایینتر از سطح دریاهای آزاد تعیین شده است. نتایج مطالعات مؤسسه تحقیقات آب نشان میدهد تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته و پیشبینیهای مبتنی بر هوش مصنوعی و مدلهای اقلیمی نیز تداوم این روند کاهشی را در دهههای آینده تأیید میکند. برآوردها حاکی از آن است که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است. شواهد موجود نشان میدهد در صورت تداوم شرایط کنونی، تراز آب دریای خزر در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبتشده در ۵۰۰ سال اخیر این دریا نیز عبور خواهد کرد. طی ۳۷ سال اخیر بیشترین وسعت دریای خزر در سال ۲۰۰۳ برابر با ۴۱۶۹۳۷ کیلومتر مربع و کمترین وسعت در سال ۲۰۲۲ برابر با ۳۹۰۵۰۷ کیلومتر مربع محاسبه شده است. بیشترین تغییرات سواحل بخش شمالی خزر به ویژه در محل اتصال ولگا با دریای خزر و بخش شمال شرقی از سواحل قزاقستان و خلیج قرهبغاز اتفاق افتاده و در بخش جنوبی دریای خزر بیشترین پسرفت ساحل در خلیج گرگان صورت گرفته است.
هشدار دبیرکل اکو
دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی خواستار اقدام جمعی فوری برای رسیدگی به کاهش سریع سطح دریای خزر شد. به گزارش دبیرخانه سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، اسد مجید خان در اجلاس منطقهای اکولوژیکی ۲۰۲۶ آستانه درباره کنوانسیون تهران با موضوع «آبهای مشترک، رفاه مشترک: تبدیل بحران زیستمحیطی خزر به همکاری منطقهای»، خواستار اقدام جمعی فوری برای رسیدگی به کاهش سریع سطح دریای خزر شد. وی با بیان اینکه در حالی که بسیاری از جهان نگران افزایش سطح دریاها هستند، دریای خزر در حال کوچک شدن است، هشدار داد: تنش آبی در مرکز چالشهای زیستمحیطی منطقه قرار دارد. تخریب زمین، بیابانزایی، خشکسالی و سیل آسیبپذیری منطقه را تشدید میکند.
به گفته مجیدخان، از نظر اقتصادی، کاهش سطح آب دریای خزر در حال حاضر دسترسی به بنادر را کاهش و هزینههای حمل و نقل را افزایش داده و زنجیرههای تأمین انرژی، غلات و کالاهای تولیدی را مختل کرده است. شیلات - از جمله ماهیان خاویاری که خاویار جهان را تولید میکنند - در معرض تهدید هستند، در حالی که بسترهای دریاییِ در معرض خطر، طوفانهای گرد و غبار نمکی ایجاد میکنند که خاکهای کشاورزی را تخریب کرده و به سلامت عمومی صدها کیلومتر در داخل کشور آسیب میرسانند و حتی اعضای غیرساحلی اکو مانند افغانستان، ازبکستان و جمهوری قرقیزستان را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. وی حمایت اکو از کنوانسیون تهران را مجدداً تأیید و خاطرنشان کرد: وظیفه اکو تقویت تعهد سیاسی، همکاری منطقهای و چارچوبهای سرمایهگذاری مشترک است و در نتیجه سرنوشت دریای خزر آزمونی برای توانایی ما برای اقدام مشترک است. هیچ کشوری به تنهایی نمیتواند روند کاهش آن را معکوس کند. بیایید آستانه را با یک پیام روشن ترک کنیم: همکاری یک گزینه نیست؛ بلکه تنها راه است.
کاهش دو متری تراز آب دریای خزر
معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی کشور در گفتوگو با «جوان» مهمترین عامل کاهش دریای خزر را گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی عنوان نمود و گفت: «به نظر میرسد که دلیل اصلی افزایش یا کاهش تراز آبی خزر، شرایط اقلیمی بوده است. در واقع تعادل بین تبخیر آب از سطح دریا و ورود آب از رودخانهها به ویژه رودخانه ولگا بسیار تأثیرگذار است.» حمید علیزاده لاهیجانی افزود: «البته میزان ورودیهای آب از طریق بارندگی بر روی سطح دریا و رودخانههای دیگر نیز تأثیرگذار است.» وی با اشاره به تاریخچه تغییرات سطح آب دریا بیان داشت: «تراز آب دریای خزر از سال ۱۹۹۶ شروع به کاهش نمود ولی در چند سال در محدوده کوچکی نوسان داشت. از سال ۲۰۱۰ میلادی کاهش تراز آب بسیار شدید شد به طوری که اگر خبرهای این سال را در روسیه دنبال کنید متوجه یک خشکسالی بزرگ در بخش اروپایی این کشور خواهید شد که بعد از آن همراه با آتشسوزی در تالابهای اطراف مسکو بود. این روند کاهشی تا به الان ادامه دارد و بیش از دو و نیم متر از میزان آب دریا کاهش پیدا کرده است.»
تالابها در معرض خشک شدن
علیزاده با بیان اینکه کاهش تراز آب دریا بر اکوسیستمهای ساحلی و داخل دریا و عمق بیشتر از ده متر تأثیر خواهد داشت، عنوان کرد: «این روند کاهشی بر میزان آب تالابها در ناحیه ساحلی بسیار تأثیرگذار است و متأسفانه برخی تالابها از جمله گمیشان خشک شده و تالابهای دیگر هم محدود شدهاند. به طور مثال در حال حاضر تالاب انزلی به تالاب آب شیرین تبدیل شده است چرا که آب دریا دیگر به آن وارد نمیشود.»
وی ادامه داد: «برخی از تالابها هم مانند خلیج گرگان که ارتباط آبی بهتری دارند، عمق آنها کاهش پیدا کرده است؛ بنابراین اثر مستقیم آن پسروی خط ساحلی و محدود شدن تالابهای ساحلی است.»
معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی کشور گفت: «در بخش عمیق دریا نیز گرمایش جهانی باعث کاهش اکسیژن خواهد شد. در گذشته زمانی که تراز آب کاهش پیدا میکرد، اکوسیستم دریایی بهبود پیدا میکرد ولی در حال حاضر افزایش دمای هوا و افزایش دمای آب سطحی باعث میشود تا لایهبندی در آب دریا تشدید شود و مخلوط شدن عمودی آب کاهش یابد و این امر سبب کاهش مخلوط شدن اکسیژن و مواد مغذی و پیاچ میشود که در پی آن باعث محدودیت شرایط اکولوژیک دریایی میشود. همچنین محدود شدن تالابهای ساحلی در همه کشورهای پیرامون دریای خزر وجود دارد، ولی بسته به نوع منطقه با نسبتهای متفاوت اتفاق میافتد.» علیزاده اضافه کرد: «در ایران تعداد زیادی تالاب ساحلی در مراجع بینالمللی به عنوان رامسر سایت ثبت شده است ولی تالابهای کشور به نسبت دیگر کشورهای حوضه خزر هم کوچکتر هستند و هم اینکه متأسفانه با مناطق شهری، روستایی و زمینهای کشاورزی محاصره شدهاند.» او تصریح کرد: «ورود فاضلابهای شهری، روستایی و کشاورزی همچون کودها باعث تغییر شرایط اکولوژیک و افزایش رسوب در تالابها میشود.» این استاد دانشگاه اظهار داشت: «دیگر کشورهای حوضه خزر در منطقه ساحلی خود یک تالاب ساحلی ثبت شده در کنوانسیون رامسر دارند که البته برخی تالابهای آنان هم بسیار عمیقتر میباشد و هم اینکه اطراف آن مناطق مسکونی بسیار کمتری وجود دارد.» وی افزود: «به طور مثال در کشور ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در ساحل خزر تالاب ثبت شده در کنوانسیون رامسر دارند که کمتر متأثر از عوامل انسانی است و در عین گستره و عمق بیشتری دارند.»
علیزاده ادامه داد: «در روسیه نیز تالابی که در رامسر سایت معرفی کردند در دلتای ولگا وجود دارد و بر اساس مطالعاتی که انجام شده، همزمان با کاهش آب دریای خزر در شرایط کنونی به دلیل وجود رودخانه ولگا با حجم آب زیاد، محدوده تالابی کاهش زیادی نداشته است.» در قزاقستان تالاب ساحلی خزر که در رامسر سایت ثبت شده در محدوده دلتای اورال قرار دارد که به دلیل کاهش تراز آب بسیار محدود شده، اما نقاط جمعیتی در پیرامون آن وجود ندارد و تحت تأثیر فشار مستقیم عوامل انسانی قرار ندارد.
از شرایط اقلیمی تا گرمایش جهانی
وی در پاسخ به این سوال که آیا عوامل انسانی بر میزان آب دریای خزر تأثیرگذار است یا نه، گفت: «در صد سال گذشته و در ابتدای قرن بیستم دریای خزر از تراز آبی بالایی برخوردار بود، اما در دهههای ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ همزمان با افزایش سدسازیها در کشورهای حاشیه خزر میزان تراز آب دریای خزر هم به دلیل عوامل اقلیمی و هم به دلیل پر کردن دریاچه سدها کاهش یافت. اما دلیل اصلی در کاهش تراز آب در آن دوره عوامل اقلیمی بوده است.» معاون پژوهشی و آموزشی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی کشور بیان کرد: «همراه با سدسازی در کشورهای حوضه آبریز خزر، توسعه کشاورزی، صنعتی و شهری در همه مناطق اتفاق افتاد که سبب مصرف بیشتر آب در حوضه آبریز دریای خزر شد. از سال ۱۹۷۸ تراز آب دریای خزر رو به افزایش نهاد و تا سال ۱۹۹۵ حدود دو و سهدهم متر تراز آب دریای خزر افزایش پیدا کرد؛ بنابراین مصرف آب هم در دوره کاهش تراز آب و هم در دوره افزایش تراز آب وجود داشت، اما بالا و پایین آمدن تراز آب به دلیل مصرف آب نبود بلکه تغییرات اقلیمی نقش اصلی داشتند. در هنگام کاهش تراز آب، تبخیر از سطح دریا نسبت به ورود آب رودخانهای (بخصوص رودخانه ولگا) بیشتر بود؛ و در هنگام افزایش تراز آب، تبخیر از سطح دریا نسبت به ورود آب رودخانهای (بخصوص رودخانه ولگا) کمتر بود. در کاهش تراز آب در دو دهه اخیر علاوه بر عوامل قبلی، گرمایش جهانی نیز سبب تشدید در کاهش تراز آب خزر شده است.» وی ادامه داد: «بر اساس مطالعات جدیدی که صورت گرفته، کاهش تراز آب دریای خزر ارتباط مستقیمی با افزایش گرمایش جهانی و تغییر رژیم باد دارد که متأسفانه رطوبت بیشتری را از دریا خارج میکند و شاخصها نیز نشاندهنده کاهش آب دریا در آینده است. البته عدم قطعیت در پیشبینی روندها بسیار بالا هست و امکان دارد چرخه جدیدی از افزایش تراز آب نیز در سالهای آتی شروع شود.»
طرح شکست خورده انتقال آب
علیزاده لاهیجانی با اشاره به راهکارهایی برای مقابله با کاهش تراز آبی دریای خزر گفت: «مهمترین راهکار در این حوضه تطبیق با شرایط فعلی است چرا که برگشت تراز آبی با شیوههای معمول قابل جبران نیست و نیازمند انتقال آب بین حوضهای میباشد که البته این طرح به دلایل اقتصادی و زیستمحیطی قابل اجرا نمیباشد.»
وی گفت: «طرح انتقال آب بین حوضهای طرحی بود که در زمان شوروی با کاهش تراز آب خزر و آرال میخواستند حوضههای آبی دریای خزر، آسیای میانه، حوضه شمالی بخش اروپایی روسیه و حتی غرب سیبری و دریای سیاه را به وسیله شبکهای پیچیده به هم وصل کنند که به دلایل اقتصادی و زیستمحیطی لغو شد.»
این استاد دانشگاه افزود: «مهمترین منبع تأمین آب دریای خزر رودخانه بسیار بزرگ ولگا است. به نظر میرسد که باید خودمان را با این شرایط تطبیق دهیم و البته فشار عامل انسانی را کاهش دهیم تا حداقل از خشک شدن تالابهای ساحلی جلوگیری کنیم و در صورت خشک شدن از تغییر کاربری آنها ممانعت کنیم.»
تأثیرات مخرب
در ادامه، کارشناس مرکز پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی کشور گفت: «دو پارامتر بر روی آب دریای خزر از جمله تبخیر آب و میزان ورودیهایی که به آن وارد میشود، تأثیرگذار است.»
مونا حسیندوست در گفتوگو با «جوان» افزود: «سدسازیها و استفاده بیش از حد آب در امور کشاورزی نیز میتواند بر میزان تراز آبی دریای خزر تأثیرگذار باشد.»
وی با اشاره به اینکه بزرگترین تأمین کننده آب دریای خزر رودخانه ولگا میباشد، ابراز کرد: «متأسفانه در چند سال اخیر و از ابتدای قرن ۲۱ میزان آب دریای خزر رو به کاهش است و امیدواریم این روند کاهشی متوقف شود.» حسیندوست عنوان کرد: «با ادامه این روند کاهشی مسلماً تأثیرات مخربی بر محیط زیست و شرایط زندگی انسانها خواهد گذاشت و مشکلاتی در حوزه بندرگاهها و کشاورزی برای انسانها به وجود میآید.»
پرواضح است که افت سطح آب میتواند چالشهایی را برای زیرساختها و کاربریهای ساحلی، بنادر و فعالیتهای دریانوردی، شیلات، آبگیر نیروگاهها، تالابها و اکوسیستمهای ساحلی به همراه داشته باشد؛ موضوعی که در سواحل جنوبی خزر به دلیل تراکم جمعیتی و تمرکز زیرساختها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
