جوان آنلاین: مصطفی شبان با تأکید بر ناگهانی بودن بحرانها و ضعف آمادگی ساختاری در حوزه مستندسازی میگوید سینمای مستند در شرایط جنگی میتواند نقش مهمی در ثبت حقیقت و روایت انسانی ایفا کند، اما همچنان از نظر زیرساخت، نگاه نهادی و حتی آمادگی فردی با چالشهای جدی روبهروست.
مصطفی شبان از کارگردانان سینمای مستند، درباره کارکرد مستند در روزهای بحران به «جوان» گفت: بحرانها شکلهای مختلفی دارند، اما یک وجه مشترک میان همه آنها وجود دارد و آن ناگهانی بودنشان است، یعنی بدون خبر و حتی بدون آمادگی قبلی رخ میدهند. پیشبینی برخی اتفاقات شاید ممکن باشد، اما در عمل کمک چندانی به آمادگی واقعی نمیکند. وی ادامه داد: آنچه به مستندسازان، بهویژه در حوزه بحران، مربوط میشود این است که همیشه باید مقدماتی از قبل فراهم باشد، یعنی برای انجام کار مستند، تجهیزات، عوامل، مجوزها و زیرساختها باید از پیش آماده باشند. در شرایط جنگ که یک بحران بسیار بزرگ محسوب میشود، جمع کردن این مقدمات در لحظه، زمانبر است. شاید بتوان این موضوع را نوعی ضعف دانست، اما به نظر میرسد هنوز ساختارهای ما برای چنین شرایطی آماده نیستند.
جدی نگرفتن مستندسازی در بحران
کارگردان مستند «کیمیاگر» با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی افزود: به نظر میرسد ما هنوز مستند را بهعنوان یک ابزار جدی برای آگاهیرسانی و حتی مواجهه با بحران جدی نگرفتهایم. در حالی که در چنین شرایطی، مستندسازان باید مانند نیروهای امدادی آماده باشند؛ همانطور که هلال احمر در لحظه بحران بدون نیاز به مجوز و فرآیندهای اداری وارد عمل میشود.
آمادگی نداشتن در چنین شرایطی باعث میشود مستندسازان در لحظات حساس، چند روز زمان از دست بدهند تا بتوانند وارد میدان شوند و ثبت تاریخ را آغاز کنند.
کارگردان «هجده درصد» درباره ضعفهای ساختاری این حوزه گفت: مسئولان از یک طرف و خود ما مستندسازان از طرف دیگر، هنوز سینما و مستند را بهعنوان یک ابزار جدی در بحرانها در نظر نگرفتهایم. در حالی که تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد این موضوع کاملاً جدی گرفته میشود. حتی در برخی جنگها، سالها قبل از وقوع درگیری از طریق فیلم و تولیدات رسانهای، افکار عمومی آمادهسازی میشود. ما همواره میدانیم که احتمال وقوع بحرانهای بعدی وجود دارد، اما همچنان برای آن آمادگی ساختاری نداریم. این در حالی است که باید همانند نیروهای امدادی، هم از نظر تجهیزات و هم از نظر ذهنی آماده باشیم.
شبان درباره نقش فردی مستندساز در بحران گفت: این موضوع فقط به تجهیزات و مجوزها مربوط نیست. بخشی از آن به شجاعت و آمادگی شخصی فیلمساز هم برمیگردد. ممکن است امکانات وجود داشته باشد، اما فرد در لحظه تصمیم نگیرد وارد موقعیت خطر شود. این یک انتخاب شخصی است که آیا مستندساز میتواند در شرایط سخت و حتی زیر خطر، به ثبت واقعیت بپردازد یا نه. مستندساز بحران باید از قبل تجربه، دانش و شناخت کافی داشته باشد تا در لحظه بتواند تصمیم درست بگیرد. اینکه بداند کجا باید فیلم بگیرد، چه چیزی ارزش ثبت دارد و کدام لحظه تبدیل به نقطه دراماتیک یک روایت میشود.
اهمیت بعد انسانی
کارگردان مستند «شبان» درباره عنصر اثرگذاری در مستند گفت: مهمترین عنصر در مستند، زبان عاطفه و احساس است. ما در جنگها معمولاً با خسارتهای انسانی و اقتصادی زیادی روبهرو هستیم، اما آنچه بیشترین تأثیر را بر مخاطب جهانی میگذارد، بعد انسانی ماجراست. مردم درگیر تحلیلهای نظامی نمیشوند، بلکه با رنج انسانها ارتباط برقرار میکنند، بهویژه وقتی پای کودکان و زنان در میان باشد. در واقع مخاطب جهانی وقتی تصاویر انسانی را میبیند، کمتر به تحلیلهای سیاسی فکر میکند و بیشتر با این پرسش مواجه میشود که «این انسانها چه گناهی کردهاند؟» همین مسئله باعث میشود بعد انسانی مستند از هر بعد دیگری تأثیرگذارتر باشد.
شبان در ادامه درباره نقش بیان هنری در مستند گفت: صرف ثبت تصویر کافی نیست. مستندساز باید تجربه و شناخت داشته باشد تا بتواند لحظهها را انتخاب کند. او باید بداند یک اتفاق در کجای ساختار روایت قرار میگیرد؛ آیا آغاز یک داستان است، نقطه اوج است یا یک بحران دراماتیک. این انتخابگری، بخشی از هنر مستندسازی است. قرار نیست همه چیز ثبت شود. مستندساز باید بداند چه چیزی را انتخاب و چگونه آن را روایت کند. این انتخاب، تفاوت یک ثبت ساده با یک اثر مستند تأثیرگذار را مشخص میکند.
این کارگردان درباره اکران آنلاین مستندها گفت: اکران آنلاین میتواند بسیار مؤثر باشد، بهویژه در شرایطی که مخاطب به دنبال دسترسی آسانتر به محتواست. یکی از کارکردهای مهم مستند، کاهش ترس و اضطراب از طریق آگاهی است و این موضوع در بستر آنلاین بهتر اتفاق میافتد. با این حال، مسئله مهم این است که این آثار باید دیده شوند و برای دیده شدن، نیاز به تبلیغات و معرفی جدیتری دارند.
شبان همچنین با اشاره به تجربه مشاهده برخی مستندهای منتشر شده در پلتفرمها گفت: بعضی آثار شتابزده تولید شده بودند و این شتابزدگی کیفیت را تحت تأثیر قرار داده بود. به نظر من، در مستند بحران باید زمان کافی برای فکر، تحلیل و انتخاب وجود داشته باشد. آنچه اهمیت دارد فقط تولید مستند نیست، بلکه دیده شدن آن است. اگر مستند دیده نشود، عملاً کارکرد اجتماعی خود را از دست میدهد و اینجاست که نقش رسانهها و پلتفرمها در معرفی و حمایت از این آثار بسیار مهم میشود.
