جوان آنلاین: دریاچه ارومیه به عنوان بزرگترین دریاچه ایران پس از بارشهای پاییزی و زمستانی، شاهد افزایش مقطعی سطح آب است. این افزایش با وجود امید به احیای طولانیمدت، بیشتر نمایانگر تغییرات فصلی بوده و نمیتواند به عنوان نشانه احیای کامل دریاچه تلقی شود. کارشناسان معتقدند این بالا آمدن سطح ۴۰سانتیمتری آب، با توجه به خشکی مداوم و تراکم نمک در بستر دریاچه، کافی نیست و هشدار میدهند بدون اجرای برنامههای ساختاری و افزایش تأمین آب، دریاچه مجدداً در معرض خشکی قرار خواهد گرفت. ضمن اینکه تمرکز اصلی باید روی ۸۰ هزار حلقه چاه بهخصوص چاههای غیرمجاز باشد، زیرا اگر آبهای زیرزمینی همچنان تخلیه شوند، دریاچه از زیر زمین تخلیه خواهد شد.
دریاچه ارومیه، بزرگترین دریاچه داخلی ایران و یکی از مهمترین زیستبومهای آبی کشور، در دهههای اخیر شاهد تخریب گستردهای بوده است. از مساحت ۶ هزار کیلومتر مربعی آن در سال ۱۳۷۷ تا سال ۱۴۰۱، حدود ۹۵ درصدش خشک شد. این دریاچه که اهمیت ویژهای در بحث زیستمحیطی و فرهنگی منطقه دارد، اکنون به یک دشت نمکی تبدیل شده است، اما در آستانه عبور از نیمه زمستان سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، دریاچه ارومیه شاهد افزایش مقطعی سطح آب شد. این افزایش، نتیجه بارشهای پاییزی و زمستانی بوده و حالا همه چشم دوختهاند تا ببینند آیا این تغییرات میتوانند نوید احیای کامل دریاچه را بدهند!
مرهمی موقت بر زخم عمیق
برخلاف افزایشهای مقطعی سطح آب، چالش اساسی دریاچه ارومیه در لایههای زیرین آن نهفته است. لایههای نمکی که ۹۹ درصد از پهنه آبی سابق را پوشاندهاند، نشاندهنده تراکم شدید نمک در بستر دریاچه است. این نمک، نتیجه تبخیر شدید آب و افزایش شوری فراتر از ۴۰۰واحد PSU است. گزارشهای تحلیلی حاکی از آن است که حجم عظیمی از نمک در بستر دریاچه رسوب کرده که این امر، کف دریاچه را بالا آورده و تبخیر را به شدت افزایش داده است. هم اکنون اقداماتی همچون انتقال پساب تصفیهشده و برنامه انتقال آب از سد کانیسیب در جریان است، اما این حجم محدود آب در برابر وسعت دریاچه و نمک انباشته شده، تنها میتواند مرهمی موقت بر زخم عمیق آن باشد، نه درمانی قطعی برای بازگشت به دوران شکوه گذشته.
مدتی است دریاچه ارومیه شاهد بارشهای متوسط تا زیادی است و این بارشها موجب افزایش سطح آب شده است. احمد فاخری فرد، عضو هیئت علمی گروه مهندسی آب دانشگاه تبریز میگوید: «میزان تراز کنونی دریاچه ارومیه با توجه به بارشهای اخیر از تراز کف ۷/ ۱۲۶۹ متری به تراز ۱/ ۱۲۷۰ متر رسیده که حدود ۴۰ سانتی متر افزایش پیدا کرده است.» وی ادامه میدهد: «این مقدار کافی نیست و امیدواریم بارشها ادامه یابد و کد را بالاتر بیاورد و در پایان سال مجدداً به کف نرسیم، اما این کد موقت بوده و در آخر سال آبی، بر اثر تبخیر از بین میرود و به کف میرسد.»
فاخری فرد خاطرنشان میکند: «یکی از طرحهای احیای دریاچه مربوط به طرح فائوست که به صورت پایلوت در نقاط مختلف اجرا میشود و طرح بسیار جالبی است که اگر اینچنین طرحهایی در سطح حوزه افزایش یابند، میتوان به دریاچه آبرسانی کرد. آذربایجان شرقی چندان روی احیای دریاچه مصر نیست و برای مسئولان ما اهمیت ندارد که دریاچه احیا شود یا نشود، حتی در جلسات شرکت نمیکنند و این برای استان ما که از خشک شدن دریاچه بیشترین آسیب را متحمل میشود، خوب نیست و باید دنبال احیای دریاچه باشیم، اما اگر طرحهای آذربایجان غربی به اجرا برسد، مفید است و دریاچه بهره بسیاری از آن میبرد.»
وی با بیان اینکه تاکنون به دریاچه، آبی از طریق طرحها نرسیده جز بارشهای اخیر که اندکی کمک کردند، یادآور میشود: «اگر ملزومات احیا فراهم شود، صددرصد برای احیای دریاچه امیدواریم که مهمترین آن تأمین مالی است، دیگر مسئله مهم ایجاد نقشه راه است که بتوانیم ارائه دهیم و در این خصوص اقداماتی انجام شده است، اما به تأمین مالی نیاز داریم تا آنچه به عنوان نقشه راه در ذهن داریم، دریاچه را به سمت احیا ببرد.» به گفته عضو هیئت علمی گروه مهندسی آب دانشگاه تبریز، آستانه تأمین آب به دریاچه را ۳/۲ میلیارد متر مکعب در سال بهدست آوردهایم که اگر این مقدار آب به دریاچه وارد شود، انباشت شروع میشود و تبخیر انجام نمیشود و به سمت احیا حرکت میکنیم و ذخیرهای در دریاچه ایجاد میشود تا با انجام کارهای مدیریتی و افزایش تغذیه دریاچه، به تراز مورد نظر برسیم.
حضور دانشبنیان و هوش مصنوعی
بازگشت به سطح تاریخی دریاچه ارومیه بسیار دشوار است. با این حال با تلاش و همکاری همه ذینفعان و تأمین مالی مستمر میتوان به یک احیای اکولوژیک عملیاتی دست یافت. هدف اصلی کاهش شوری آب به زیر ۲۴۰ گرم در لیتر و احیای آرتمیا، ستون فقرات اکوسیستم دریاچه است. چندی پیش محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور در جلسه کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه گفته بود با برنامهریزیهای مناسب یکسال اخیر، مسیر درستی برای احیای دریاچه ارومیه در حال طی شدن است. استاندار آذربایجانغربی نیز با اشاره به اقدامات انجام شده برای احیای دریاچه ارومیه خبر داده که با سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل (فائو)، دانشگاههای ارومیه، تبریز و تهران، شرکتهای دانشبنیان و فعال در زمینه هوش مصنوعی برای احیای دریاچه ارومیه قرارداد امضا کردهایم. رضا رحمانی همچنین با اشاره به رونمایی از اطلس مخاطرات و امضای تفاهمنامه با سازمان هواشناسی و وزارت جهاد کشاورزی خاطرنشان میکند: «در سفر رئیسجمهور به آذربایجانغربی ۱۰ اقدام تعیین و اجرای آنها آغاز شده است.»
قاتلی به نام چاههای غیرمجاز
بزرگترین تحول در دریاچه، تغییر ماهیت رسوبات بستر است، قبل از دهه ۷۰ شمسی، بستر دریاچه عمدتاً شاهد انباشت رسوبات آواری مثل خاک و سنگ بود، اما از سال ۱۳۷۵، با افت شدید سطح آب و افزایش سرسامآور شوری، این بستر به یک مخزن عظیم نمک تبدیل شد. در واقع ما شاهد رسوبگذاری نمکی بودیم که محصول تبخیر شدید است. این تغییر در شمال و جنوب دریاچه متفاوت است. نقش گذرگاه شهید کلانتری اینجا بسیار پررنگ میشود. این سازه مانند یک دیوار عمل و تبادلات طبیعی را مختل کرده است.
در همین راستا مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله با اشاره به عوامل شور شدن شدید و تجمع رسوبات در دریاچه میگوید: «عامل اول و مهمترین انحراف آبهای شیرین ورودی است. ساخت بیش از ۴۸ سد و استخراج بیرویه از هزاران چاه غیرمجاز، قاتل اصلی جریان ورودی است. دوم، اختلال در گردش آب از سوی پل شهید کلانتری است که شمال را از جنوب جدا کرده و هر بخش را در وضعیت نمکی منحصر به فردی قرار داده است. سوم، نتیجه این دو مورد است و افزایش شوری فراتر از ۴۰۰ واحد PSU که خود باعث تهنشینی گسترده هالیت یا نمک معمولی شده است.»
وی میافزاید: «بازگشت به سطح تاریخی دریاچه تقریباً غیرممکن است. اما میتوانیم احیای اکولوژیک عملیاتی داشته باشیم. هدف باید کاهش شوری به زیر ۲۴۰ گرم در لیتر باشد تا آرتمیا که ستون فقرات اکوسیستم است، دوباره زنده شود. رودخانههایی مثل زرینهرود و سیمینهرود حیاتیاند، اما باید لایروبی و متصل شوند تا آب شیرین مستقیماً به بخشهای عمیقتر برسد، نه اینکه در مسیر در تالابهای کمعمق جنوبی، قبل از رسیدن به مرکز، کاملاً تبخیر شود. همچنین مدیریت گذرگاه کلانتری با باز کردن دهانههای بیشتر میتواند به حل شدن این تودههای نمکی متمرکز در شمال کمک کند.»
