خانه تکانی از آیین های نوروزی است که از دیر باز در ایران مرسوم بوده و مردم ایران برای استقبال از نوروز، به آن پایبند هستند. این سنت در کشورهایی که نوروز باستانی را با شروع بهار جشن می گیرند، در اوایل اسفند ماه شروع و تا قبل از آغاز سال نو تمام می شود.
در خانه تکانی ها، بیشتر وسایل خانه از جمله وسایل سنگین و سبک، شستشو، گردگیری و تمیز می شوند. برای انجام این کارها از مواد شوینده استفاده می شود تا پاکیزگی را دلپذیر تر کند چرا که با استفاده از مواد شوینده ای که این روزها در بازار تنوع زیادی هم پیدا کرده اند، کار راحت تر و سریع تر انجام می شود. کنار این احساس خوب اما آمارهایی از مسمومیت ها، ناراحتی های پوستی و ... در روزهای آخر سال قابل توجه است و این نشان می دهد روند کار به خوبی پیش نمی رود و تعداد مراجعات بیماران به مراکز بهداشتی، به دلیل استفاده از شوینده های شیمایی و شوینده ها بسیار قابل توجه است.
از پرکاربردترین موادهایی که در خانه تکانی استفاده می شود، وایتکس و انواع جرم گیر سطوح و مواد شوینده اسیدی است که در صورت تماس با پوست آنرا دچار حساسیت و علاوه بر آن به ریه ها نیز آسیب شدیدی می رساند و تنفس را دچار مشکل می کند. از دیگر عوارض می توان به تنگی نفس، سرفه و حساسیت هم اشاره کرد. این شوینده که بیشتر از طرف خانم ها استفاده می شود، با از بین بردن لایه های چربی و محافظ پوست، موجب از بین رفتن رطوبت و چربی پوست هم می شود و با نفوذ مواد محرک و حساسیت زای موجود در شوینده ها، به لایه های عمقی پوست نفوذ و به آن آسیب می رساند. خطرات این مواد شوینده زمانی بیشتر می شود که از آنها به صورت غلیط استفاده می شود و گاهی برای اثر گذاری بیشتر یک یا چند نوع آن با هم ترکیب می شود. غافل از اینکه این ترکیب باعث ایجاد بخارات سمی غلیظی می شود که منجر به خفگی و حتی مرگ می شود.
درمان اثرات مخرب شوینده های شیمایی با طب سنتی
در این میان راه کارهای سنتی را نباید فراموش کرد چرا که با انجام آن تا حدی می توان از اثرات سوء این مواد پیشگیری و جلوگیری کرد. اکرم باقرپور، کارشناس طبی سنتی در این باره می گوید: «در صورت ایجاد مسمومیت با گاز مواد شوینده، در صورتیکه مسمومیت شدید بود حتما به اولین مرکز درمانی مراجعه شود ولی در صورت مسمومیت خفیف توصیه می شود، هر ۸ ساعت یک لیوان شیر - ترجیحا شیر گرم غیر پاستوریزه یا سنتی - به همراه عسل و ۲ قاشق گلاب مصرف شود .حجامت احتقان، ۴ انگشت پایین تر از حجامت عام نیز توصیه می شود. در دو مرحله به فاصله یک هفته هر 4 تا 6 ساعت یکبار از بخور تخم گشنیز، پنیرک، خیار رنده شده استفاده شود. البته بخور خیار رنده شده به تنهایی کارساز است. همچنین مصرف ادویههایی مثل زرد چوبه، دارچین، زعفران به تقویت سیستم ایمنی و تنفس کمک می کند و جوشانده ی نعناع برای تقویت ریه ها و دمنوش بابونه، داروی قوی برای دفع اخلاط ریه هاست.»
این کارشناس طب سنتی برای پیشگیری و یا درمان آسیب های پوستی نیز گفت: « برای چرب و محافظ پوست دستها و صورت از روغن های معتدل مثل بادام شیرین، نارگیل یا زیتون، استفاده کنید. علاوه بر آن، هنگام استفاده از مواد شوینده، برای جلوگیری از خارش و قرمزی پوست، از دستکش پلاستیکی استفاده کرده ولی سعی کنید از زیر آن دستکش نخی بپوشید.»
فرمولهای جایگزین سنتی به جای شوینده های شیمیایی
دکترباقرپور با اشاره به جایگزین کردن مواد شوینده با مواد طبیعی و گیاهی در تهیه چند نوع از این فرمولها می گوید: «یک فرمول ساده و تاثیر گذار بینظیر برای چربی زدایی، ترکیب یک دوم پیمانه سرکه سفید با نصف پیمانه آب گرم است. این ترکیب را درون بطری ریخته و از آن استفاده کنید. البته به یاد داشته باشید محتویات این اسپری مستقیما بروی ظرف ریخته نشود. ابتدا این محلول را روی پارچه نخی ریخته سپس هر سطحی که آلوده به چربی است پاک شود. این محلول برای سطوحی از جمله سینی فر، گاز لعابی، لکه های سیاه روی ظروف استیل، رسوب ضخیم کتری، برق انداختن ظروف مسی، تمیز کردن وسایل برقی کاربرد بی نظیری دارد.»
باقرپور برای نظافت یخچال و فریزر که محل نگهداری مواد غذایی است استفاده از مواد شمیایی را رد کرد و گفت: «برای نظافت و تمیزی این وسیله استفاده از شوینده های شیمایی موجب مسمومیت در اعضای خانه به خصوص کودکان می شود. بنابراین توصیه می شود برای تمیز کردن داخل و حتی سطح خارجی آن از محلول آب گرم و یک قاشق جوش شیرین استفاده شود. این محلول علاوه بر از بین بردن جرم و چربی ها، باعث ضد عفونی شدن بخچال و فریزر و از بین بردن بوی نامطبوع آن می شود.
از مکانهای دیگری که نظافت آن نه تنها در خانه تکانی ها بلکه در طی سال مورد توجه قرار دارد، سرویس بهداشتی و حمام است. برای نظافت و برق انداختن شیرآلات که معمولا به خاطر استفاده از صابون و شامپو جرم زیادی روی آنها را می گیرد، می توان از سرکه یا آب لیمو ترش و برای از بین بردن جرم کف و دیوارهای این مکان، از مخلوط جوش شیرین و صابون استفاده کرد. بعد از اسپری این محلول ها، ۱۰تا۲۰ دقیقه بعد این سطوح شسته شوند. برای براق کردن شیشه ها نیز، اسپری آب و سرکه سفید توصیه می شود.»
در آخر توصیه میشود هیچگاه خانه تکانی به تنهایی صورت نگیرد و حتما افراد دیگری هم در منزل باشند تا در صورت بروز حادثه ای، فرد حادثه دیده سریعتر به مراکز درمانی منتقل شود.همچنین توصیه می شود به تغذیه و مصرف آب توجه بسیاری شود، چرا که افراد در این ایام انرژی زیادی مصرف می کنند و نیاز به تأمین انرژی دارند. خانه تکانی رسم خوبی است، اما لازم است افراد به طور جدی این نکات را رعایت کنند تا نوروز به کام آنها و خانوادههایشان تلخ نشود.
