پیمان استارت جدید آخرین پیمان مهم در زمینه کنترل تسلیحات هستهای استراتژیک است که هنوز به حیات خود ادامه میدهد. این پیمان در راستای کاهش تسلیحات هستهای تهاجمی استراتژیک در هشتم آوریل۲۰۱۰ در پراگ به امضای رؤسای جمهور وقت امریکا و روسیه رسید و برای مدت ۱۰سال لازمالاجرا شد. طبق این پیمان، دو کشور توافق کردند تعداد کلاهکهای هستهای راهبردی خود را به هزارو ۵۵۰ عدد مستقر روی حداکثر ۷۰۰ موشک بالستیک قارهپیما و بمبافکن استراتژیک محدود کنند. پیمان «استارت جدید» جایگزین معاهده کاهش تسلیحات استراتژیک موسوم به «استارت» شد که در سال ۱۹۹۱ منعقد و در دسامبر ۲۰۰۹ منقضی شد. دولت ترامپ با اعلام شروطی عملاً در مسیر تمدید آن مانعتراشی کرد، اما دولت بایدن پس از مذاکرات با روسیه، در فوریه ۲۰۲۱ اجرای آن را به مدت پنج سال تمدید کرد. خروج امریکا از پیمانهای کنترل تسلیحات در دوره زمامداری دونالد ترامپ موجب ایجاد آسیبهای جدی به ثبات و امنیت جهانی شد. با روی کار آمدن دولت بایدن، روسیه به عنوان قدرت هستهای همتراز امریکا از تغییر رویکرد واشنگتن در این زمینه استقبال کرد. به رغم اصرارها و تأکیدهای فراون روسیه برای تمدید این پیمان که مهلت آن در پنجم فوریه ۲۰۲۱ به پایان میرسید، اما با روی کار آمدن دولت بایدن، آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه امریکا در ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ (سوم فوریه ۲۰۲۱) در بیانیهای از رسمی شدن تمدید پیمان تسلیحاتی «استارت جدید» به مدت پنج سال خبر داد، البته دولت بایدن در راستای رویکرد کلی امریکا که همواره دشمنان و رقبای خود را مورد اتهام قرار داده و خود را مبرای از هر گونه اقدام یا رویه نادرست نشان میدهد، در این باره نیز تلاش کرده است به نحوی خطر هستهای ادعایی از جانب روسیه را دلیل اقدامش برای تمدید پیمان استارت جدید قلمداد کند. بلینکن در این باره ادعا کرد که «تمدید معاهده استارت جدید تضمین میکند که ما محدودیتهای قابل راستیآزمایی را بر موشکهای بالستیک قارهپیما، موشکهای قابل شلیک از زیردریایی و همچنین بمبافکنهای استراتژیک روسی خواهیم داشت.» در حالی که واقعیت این است که امریکا به خصوص در دوره زمامداری ترامپ گامهای بزرگی را در راستای نوسازی هستهای در ابعاد زمینی، دریایی و هوایی برداشت و میلیاردها دلار را به تجهیز دوباره زرادخانه هستهای خود اختصاص داد. پیمان استارت جدید، تنها یکی از سه پیمانی است که طی سالهای اخیر، امنیت بینالمللی را به همراه پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آیاناف) و پیمان «آسمانهای باز» تأمین میکرد. این دو معاهده مهم را دولت ترامپ لغو کرد.
توقف اجرای استارت جدید
روسیه بارها بر لزوم حفظ معاهدات کنترل تسلیحات از جمله پیمان استارت جدید تأکید کرده و رویکرد دولت قبلی امریکا را که مبتنی بر خروج از این پیمانها برای رهایی از هر گونه محدودیت درباره گسترش تسلیحاتی بوده، مورد نکوهش قرار داده است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه روز سهشنبه، دوم اسفند ۱۴۰۱ در پیامی به مجمع فدرال با اعلام اینکه روسیه از پیمان استارت جدید خارج نمیشود، تأکید کرد که روسیه مشارکت در پیمان استارت را تعلیق میکند. او تصریح کرد: «قبل از بازگشت به بحث در مورد این پیمان، باید در مورد کشورهای مدعی مانند فرانسه و بریتانیا که پتانسیل حمله ترکیبی دارند و همچنین زرادخانههای استراتژیک آنها نیز صحبت کنیم.» اقدام روسیه در توقف اجرای پیمان استارت جدید واکنشی به موضعگیریهای جنگطلبانه و ضدروسی امریکاست که به ویژه توسط جو بایدن، رئیسجمهور این کشور در جریان سفر اروپایی وی بیان شده است. بایدن روز سهشنبه، دوم اسفند ۱۴۰۱ در سخنرانیای به مناسبت نخستین سالگرد جنگ اوکراین در ورشو، پایتخت لهستان گفت: «من به شهروندان روس میگویم ما برای اشغال یا نابودی کشورشان تلاش نمیکنیم و این پوتین بود که راه جنگ را انتخاب کرد. غرب برای هیچ گونه حملهای علیه روسیه برنامهریزی نمیکند.» بایدن ادامه داد: «پوتین با جنگ علیه اوکراین تلاش کرد جهان را نابود کند، ولی ما برای مقابله با پیامدهای این تصمیم او متحد خواهیم شد.» این سخنان بایدن که ظاهراً به معنای نفی تهدید وجودی علیه روسیه بود، اما در واقع نوعی تهدید آشکار موجودیت روسیه است که با واکنش تند مسکو مواجه شد. دیمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت ملی روسیه گفت: «اگر امریکا میخواهد ما را شکست دهد، از خودمان با استفاده از همه تسلیحات از جمله سلاح هستهای دفاع خواهیم کرد. اصرار واشنگتن بر شکست روسیه، زمینهساز جنگ هستهای خواهد شد.»
دلیل اقدام روسیه
به این ترتیب روسیه در منازعه کنونی با غرب به سرکردگی امریکا حرکتی انجام داد که برای واشنگتن غیرمنتظره بوده است. در واقع این امریکاییها بودهاند که همواره با بهانهجویی درباره تخلف از اجرای پیمانهای کنترل تسلیحات مانند پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آیاناف) و پیمان آسمانهای باز از این معاهدات خارج شدند. در مقابل مسکو همواره خواهان حفظ این پیمانها بوده، اما اکنون شرایط امنیتی در اروپا به گونهای رقم خورده است که از دیدگاه مقامات ارشد روسیه تداوم اجرای پیمان استارت جدید به ضرر منافع این کشور است و امنیت آن را در معرض خطر قرار خواهد داد. استدلال روسیه بر این مبنا استوار است که در حالی که غرب از همه توان خود برای کمکهای نظامی و تسلیحاتی به اوکراین استفاده میکند، در عین حال خواهان بازرسی از تأسیسات استراتژیک روسیه در چارچوب مفاد پیمان استارت جدید است که اطلاعات حاصل از آن به طور حتم در اختیار اوکراین برای حمله به این تأسیسات قرار خواهد گرفت.
در عین حال روسیه شرطی جدید برای از سرگیری اجرای این پیمان مهم کنترل تسلیحاتی مطرح کرده است که امریکا و شرکای اروپایی آن را در وضعیت بغرنجی قرار میدهد. هم پوتین و هم مدودف با اشاره به اینکه امکانات نظامی فرانسه، بریتانیا و اتحاد آنها با واشنگتن نباید نادیده گرفته شود، تأکید کردهاند که باید زرادخانه هستهای بریتانیا و فرانسه در پیمان استارت جدید گنجانده شود. این شرط روسیه اروپاییها را در وضعیت دشواری قرار میدهد و در عین حال برای واشنگتن نیز وادار کردن این دو قدرت هستهای اروپایی برای پیوستن به پیمان استارت جدید بسیار دشوار خواهد بود. به این ترتیب به نظر میرسد شرایط امنیتی و نظامی کنونی اروپا از یک سو و نگرانی روسیه از سوءاستفاده امریکا و شرکای اروپایی آن از اجرای پیمان استارت موجب به محاق رفتن این پیمان کنترل تسلیحاتی شود و تا آینده قابل پیشبینی اجرای آن متوقف خواهد شد. برخی تحلیلگران غربی بر این نظر هستند که تصمیم رئیسجمهور روسیه برای تعلیق اجرای پیمان استارت جدید، توازن قدرت را در دهه آینده تغییر خواهد داد.
