وضعیت ما در ارتباط با کمبود بارشها و تبعات گریزناپذیر آن چقدر میتواند هولناک باشد؟
بحث امروز نیست. آب در ادوار گذشته همواره بستر اصلی شکلگیری تمدنها بوده و به قول گذشتگان هر جا آب بوده، به دنبال آن آبادانی هم شکل گرفته و عکس این موضوع در نابودی تمدنها در اثر نبود آب نیز بسیار محتمل است. ما همیشه یک گوشه چشممان باید به این واقعیت باشد که ایران از نظر عرض جغرافیایی در کمربندی از کره زمین واقع شده که اغلب مناطق خشک و نیمهخشک جهان در آن قرار دارند.
عامل اقلیمی این خشکی و کمبود آب از کجا نشئت میگیرد؟
از گردش عمومی هوا در کره زمین؛ و همه داستان این نیست؟
بله، در سده و دهههای اخیر افزایش جمعیت و نیاز به منابع آب بیشتر از یک طرف و توسعه فناوریها و توانمندیهای حاصل از این فناوریها برای مهار و استخراج آبهای سطحی و زیرزمینی از طرف دیگر تعادل طبیعی را در بسیاری شهرها به هم زده است. این موضوع به همراه سوءمدیریت بر منابع آب و بهرهبرداری بیرویه به خشک شدن تالابها، کاهش کمی و کیفی آب رودخانهها، افت بیش از حد سطح آب در آبخوانها و کاهش تولید دامن زده است. از طرفی فشار بر منابع و زیادهخواهی از این هم فراتر رفته و برای تأمین آب، انتقال آب و دستاندازی از حوضهای به حوضه دیگر در دستور کار مصرفکنندگان و متولیان منابع آب قرار داده شده است!
چرا ما به این نقطه رسیدهایم؟ چرا حس نمیکنیم دستکم «صورتمسئله آب» برای ما از یک وضوح و شفافیت برخوردار است؟
عامل اصلی ایجاد این چالشها و اقدامات ناپایدار، توسعه نسنجیده صنعتی و کشاورزی بدون لحاظ ظرفیتهای طبیعی در مناطق و به تبع آن تمرکز جمعیت بیشتر در برخی مناطق و فقدان فرهنگ مصرف صحیح بوده که حاصل برنامهریزی بخشی و نیز شکلگیری توسعه فارغ از دوراندیشی، تدبیر و آیندهنگری است. با این اوصاف جای تعجب ندارد که این روزها کلیدواژههایی مانند بحران آب، بحران خشکسالی، بحران تشنگی و جنگ آب خیلی شنیده و دیده میشوند.
تصویرهای آخرالزمانی که گاه از کمبود آب ارائه میشود، چقدر میتواند به واقعیت نزدیک باشد. اگرچه نشانههایی از این تصویرها را در جامعه خودمان میبینیم. نمونه آن نزاع بهرهبرداران آب با سیاستگذاران به ویژه در نقاط مرکزی کشور مثل اصفهان است.
اگر اعتنایی به این بحران نکنیم چه بسا واقعیت فردای جامعه باشد. مسئله بحران آب و کمبود منابع آبی سالهاست در رسانهها و محافل علمی و عمومی بازگو میشود و همانطور که اشاره کردید گاهی ادعای محوریت آب در جنگهای آینده جهان مکرراً مطرح میشود که البته دور از ذهن هم نیست.
پیشنیاز اصلاح این رویه را در چه میدانید؟
مشارکت عموم، نوآوری در مدیریت و کاهش مصرف آب شرب و کشاورزی به طور گستردهای تحت تأثیر چارچوب کلی نهادی، قانونی، فناوری، اقتصادی و فرهنگ مصرف اقدامات تشویقی و برنامهریزی و سیاستگذاری قرار دارد.
در این زمینه چه مداخلات میدانی و عینی میتوان به کار برد؟
ترکیب حسابداری آب با حسابرسی آب؛ روندی که یافتههای حسابداری آب را در چارچوب اجتماعی گستردهتری از منابع آب قرار میدهد، میتواند زمینه را برای مدیریت واقعبینانهتر، پایدارتر، مؤثرتر و عادلانهتر آب فراهم کند. بازار آب و قیمتگذاری آب میتواند استفاده کارآمد از آب را تضمین کند. قیمتگذاری آب میتواند به جلوگیری از استفاده بیش از حد، تخریب و کاهش کیفیت منابع آب کمک کند. در واقع قیمتگذاری آب، نه تنها یک مکانیسم بازیابی هزینه و وسیلهای برای اطمینان از کارایی اقتصادی است، بلکه به عنوان ابزاری برای پرداختن به ابعاد اجتماعی و محیطزیستی نیز تلقی میشود.
ولی امروز جامعه ما گرفتار بحران معیشتی است و سخن گفتن از بازار آب به عنوان یک اهرم کنترلی احتمالاً برای این جامعه جذاب نخواهد بود.
پرداختن جامع و چندلایه به بازار آب منافاتی با توجه به دهکهای پایین درآمدی ندارد. از این زاویه یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی که باید برای اجرای عادلانه یک طرح قیمتگذاری در نظر گرفته شود، بررسی تأثیر قیمتگذاری آب بر گروههای کمدرآمد است.
ممکن است کسی بپرسد آیا در شرایط کنونی بهینه کردن مصرف آب به عنوان اولویت است یا انتقال بینحوضهای یا تأمین آب با هزینههای سرسامآور؟ آیا تأمین آب جدید منجر به بارگذاری جدید مصرف نمیشود و این چرخه معیوب تا کجا میتواند پایدار باشد؟
خب سؤال همین است، چرا ما از این تسلسل باطل بیرون نمیآییم؟ چرا حس میکنیم واقعاً کسی دلسوز این داستان نیست و عمیقاً فاجعه را درک نمیکند.
مشکل اصلی این است که آب در کشور ما رایگان است و تنها پول ناچیزی برای آن دریافت میشود. هر چیزی رایگان باشد، در مصرف آن زیادهروی میشود. از طرفی ساختار شرکتی نیمهدولتی و خصولتی با تعارض منافع نمیتواند در حالی که از فروش آب منتفع میشود، در زیان و سرمایهگذاری برای تأمین آب نقشی ندارد و مدیریت تأمین و سرمایهگذاری و زیان را به بیتالمال متصل میکند، مدیریت و دلسوزی برای استفاده بهینه از آب ایجاد کند. زمانی که هنوز در کشور ما شفاف نیست که آب، ملی است یا انفال یا جزو مشترکات است، وضعیت به همین منوال باقی خواهد ماند، اما در هر شکل اسراف و هدررفت آب از هیچ زاویهای شایسته ملتی متمدن نیست. خداوند میفرماید:ای فرزندان آدم! از نعمتهای الهی بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد.
ما بر اساس آمار چه تصویری از مصرف آب خانگی در کشور داریم؟
بر اساس اطلاعات موجود فقط در شهر تهران از حدود ۳ میلیونو ۵۵۴هزارو ۸۰ مشترک آب، یکمیلیون و ۳۲۲هزارو ۷۵ مشترک کمتر از الگوی مصرف از آب استفاده میکنند. ۲ میلیونو ۸۲هزارو ۸۹۴ مشترک نیز جزو مشترکان پرمصرف تلقی میشوند و ۱۴۹هزارو ۱۱۱ مشترک نیز جزو بدمصرفها هستند، بنابراین مخاطب فرهنگسازی در کاهش مصرف چه کسانی خواهند بود؟
و اگر مصرف پرمصرفها و بدمصرفها را با رقم بیان کنیم؟
میزان مصرف آب فراتر از الگوی مشترکان پرمصرف در شهر تهران به عدد ۸۱ میلیاردو ۱۰۱میلیونو ۱۲۴هزار لیتر میرسد که از این عدد مصرف ۶۱ میلیاردو ۸۹۹میلیونو ۶۷۲هزار لیتر مربوط به مصرف فراتر از الگوی مشترکان پرمصرف بوده و ۱۹ میلیاردو ۲۰۱میلیونو ۴۵۲هزار لیتر نیز مرتبط با مصرف فراتر از الگوی مشترکان بدمصرف است.
رقم وحشتناکی است. فرسودگی شبکه انتقال چقدر از منابع آب خانگی را تلف میکند؟
حدود ۲۵درصد از آب شبکه خانگی کشور به جهت مستعمل بودن سیستم توزیع آب به هدر میرود، در همین شرایط الگوی سرانه مصرف انسانی آب در ایران، نزدیک دو برابر استاندارد سرانه مصرف جهانی است، با وجود این آیا باز هم میتوان مدعی بود کشور دچار بحران ذاتی منابع آبی است که مسبب بروز بحران آبی مفروض در کشور شده است؟ بدیهی است آنچه کشور عزیزمان در شرایط کنونی از آن رنج میبرد، بحران کمبود منابع آب نیست، بلکه مشکل مدیریت منابع و اشکال در فرهنگ مصرف است، چراکه آمارها و دادههای پژوهشمحور، وجود فقر و بحران منابع آب در ایران را حداقل در شرایط فعلی تأیید نمیکند.
پس ما دچار بدفهمی بحران هم هستیم؟
بله، میزان واقعی سرانه مصرف انسانی و خانگی سهم بسیار اندکی از مصرف آبی کشور را داراست، لذا با اصلاح الگوی مصرف و مدیریت صحیح و کارآمد منابع آب کشور، خصوصاً در حوزه مصارف کشاورزی و صنعتی و همچنین با صرفهجویی تنها ۵درصدی در این دو حوزه، حدود دو برابر آب مصرفی جمعیت کنونی کشور (به تعبیری مصرف سالانه ۱۶۰ میلیون نفر) از منابع آب کشور آزاد خواهد شد، حتی ارتقای فرهنگ مصرف آب و صرفهجویی و جلوگیری از هدررفت آب به میزان قابل توجهی میتواند ضمن حل مشکل احتمالی آب شرب فشار بر منابع را کم کند.
میزان نرمال مصرف فردی روزانه آب چقدر است؟
هر فرد به طور متوسط روزانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ لیتر آب مصرف میکند، به عنوان آب آشامیدنی، برای شستن لباس، حمام کردن و آبیاری گیاهان، اما هر فرد بسته به محل زندگی و عادات مصرفی خود به طور غیرمستقیم بین ۱۵۰۰ تا ۱۰ هزار لیتر در روز مصرف میکند.
چقدر از فناوری یا دستکم ابتکارات در دسترس برای بهینه کردن مصرف آب خانگی میتوانیم کمک بگیریم؟
بیش از ۶۵۰ روش فناورانه برای کاهش مصرف آب شهری شناخته و توصیه شده است. به طور مثال: مکرر مخزن فلشینگ توالت از نظر نشتی بررسی شود، از توالت به عنوان شوتینگ زباله خانگی استفاده نشود، قرار دادن یک بطری پلاستیکی در مخزن آب توالت تا هر بار بیش از ۲۰درصد مصرف آب را کاهش میدهد، در هر بار دوش گرفتن گاه تا ۲ هزارو ۵۰۰ لیتر آب مصرف میشود. کاهش زمان دوش گرفتن و نصب شیر کاهنده میتواند تا ۵۰درصد و بیشتر مصرف آب را پایین بیاورد، نصب سردوشهای کممصرف یا محدودکنندههای جریان و به جای دوش گرفتن به روش سنتی استحمام کردن، بستن شیر آب هنگام مسواک زدن، هنگام اصلاح صورت یا وضو گرفتن تغییر قابل توجهی در مصرف ایجاد میکند، چک کردن منظم شیرها، لولهها، اطمینان از نبود نشتی و هدررفت بسیار مهم است، چکههای کوچک میتواند ۴۰۰ لیتر آب در روز را هدر دهد.
ماشین ظرفشویی و لباسشویی اتوماتیک را فقط با بار کامل استفاده کنید، اجازه ندهید موقع شستن سبزیجات به طور پیوسته شیر آب باز بماند، یک بطری آب آشامیدنی را در یخچال نگه دارید تا موقع استفاده موردی، نیاز به باز کردن شیر نداشته باشید، اگر ظروف را با دست میشویید، شیر آب را برای آبکشی باز نگذارید، باغچه و گلدانها را فقط زمانی آبیاری کنید که به آن نیاز دارند، باغچه را در حدی آب ندهید که آب لایههای زیرین و عمیق را اشباع کند و هدر برود، در ساعات خنک آب دهید تا مصرف کمتر شود.
مجاری فاضلاب را آبیاری نکنید، درختان و گیاهان مقاوم در برابر خشکی بکارید، یک لایه مالچ در اطراف و لایه سطح خاک درختان و گیاهان باغچه و فضای سبز قرار دهید، برای تمیز کردن سطوح، پیادهروها و پلهها، از آب- جارو استفاده نکنید. هنگام شستن ماشین خود شیلنگ را باز نگه ندارید، به فرزندان خود بگویید که با شیلنگ و آبپاشها بازی نکنند، نشتی در لولهها، شیرآلات شیلنگها و کوپلینگها را بررسی کنید، نشتیهای خارج از خانه راحتتر نادیده گرفته میشوند زیرا کف را خراب نمیکنند یا شما را در شب بیدار نمیکنند. با این حال، آنها میتوانند حتی بیشتر از نشت آب در داخل موجب هدررفت آب شوند، به خصوص زمانی که در خط اصلی آب نشتی رخ میدهند.
داروها، رنگها، روغن استفاده شده یا سایر آلایندهها را از طریق سینک دستشویی تمیز نکنید. از آب حفاظت کنیم، چون زندگی ما به آن وابسته است. هیچگاه به دلیل اینکه فرد دیگری مسئول پرداخت آببهاست، آب را هدر ندهیم. بهتر است ابتدا مواد باقیمانده، از ظرف غذا جدا و بلافاصله شسته شوند. سبزیها را نیز ابتدا در ظرفی بخیسانید و سپس آب بکشید. از جریان آب به منظور آب شدن یخ گوشت یا دیگر مواد غذایی منجمد استفاده نکنید. فرزندان خود را در مورد نیاز به حفاظت از آب آگاه کنید. از خرید اسباببازیها و سرگرمیهایی که به یک جریان ثابت آب نیاز دارند، خودداری کنید.
هنگام استفاده از دستشویی شیر آب را با حداقل فشار باز کنید و همان را هم به طور مداوم باز نگذارید، چون جریان دائم آب موجب هدرروی آن میشود، همچنین سیستم آبگرمکن را در جایی نصب کنید که تلفات کمی در اثر تبخیر و باد داشته باشیم. لولههای آب منزل خود را عایقبندی کنید. عایقکاری لولههای آب گرم، روشی است که هدررفتن آب را قبل از خروج آب گرم کاهش میدهد. برای نوشیدن آب به جای آنکه شیر آب را مدت زیادی باز بگذارید، بهتر است ابتدا چند قطعه یخ در لیوان قرار دهید و سپس شیر آب را باز کنید. میتوان از آبی که برای شستن سبزیها و دست و صورت استفاده میشود، به وسیله لولهکشی و هدایت آن به سمت فلاشتانک در توالت استفاده کرد.
