گفت‌وگوی «جوان» با رئیس سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری

حرف اول و آخر مخترعان حذف بوروكراسی و حمایت همه‌جانبه است

دكتر محمود تولایی دانش‌آموخته بیوتكنولوژی است. وی در گذشته عهده‌دار معاونت پژوهشی دانشگاه امام حسین(ع) و مدتی مسؤول پژوهشكده فناوری‌های نوین در دانشگاه علوم پزشكی بقیه‌الله (عج) بوده است. تولایی همچنین مجری یا همكار بیش از 10 طرح پژوهشی و مؤلف بیش از 50 مقاله علمی است و تمركز تخصصی‌اش پژوهش روی ماركرهای ژنتیكی در زمینه‌های تعیین هویت مولكولی و ژنتیك سرطان است. وی در حال حاضر نایب رئیس انجمن بیوتكنولوژی ایران، عضو هیأت مدیره انجمن ایمنی زیستی و شورای پژوهش شبكه پزشكی مولكولی كشور است، همچنین در حال حاضر مسؤولیت سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری را هم برعهده دارد. به مناسبت هفته مبارك بسیج پای صحبت‌های او نشستیم و پیرامون مباحث مختلف با وی به گفت‌وگو پرداختیم كه ماحصل آن را می‌خوانید:علی شیرینتعریف شما از بسیج چیست؟بسیج ذخیره پایان‌ناپذیر الهی ملت ایران است. بسیج شجره طیبه امام راحل است. از جمله گنج‌های ارزشمندی كه از این اقیانوس بی‌انتها می‌توان برگرفت، وجود استعدادهای درخشان در عرصه علم، فناوری و صنعت است. این استعدادها كه در عرصه بسیج با روح ایمان و باور دینی عجین شده و در نتیجه امداد الهی را در پشتوانه خود دارد شگفتی‌های فراوانی در جهاد مقدس هشت ساله آفرید و سازندگی‌های بزرگ بعد از دفاع نیز مدیون و مرهون همین سرمایه است. شكوفا كردن هر چه بیشتر آن و بهره‌گیری مطلوب از آن در مسیر تحقق آرمان‌های بلند انقلاب اسلامی بالاترین مصداق شكر این نعمت بزرگ در كشور است.سازمان بسیج علمی، پژوهشی از چه زمانی و با چه هدفی تشكیل شد؟این سازمان 19 شهریور در سال نوآوری و شكوفایی(1387) و در راستای پاسخ به مطالبات برحق رهبر فرزانه انقلاب تأسیس شد. ایشان دهه چهارم انقلاب را دهه عدالت و پیشرفت معرفی كرده‌اند و در سخنرانی‌های متعدد خود تأكید ویژه بر فعالیت‌های علمی و حركت‌های دانش‌بنیان دارند و به نوعی یكی از دغدغه‌های اصلی ایشان در دیدار با دولتمردان، اقشار نخبه جامعه و اساتید دانشگاه فراهم كردن زمینه‌های مساعد برای رشد جوانان ممتاز و برتر جامعه بوده است. مفهوم سخنان مقام معظم رهبری این است كه ما در راستای جهاد علمی باید تدابیر جدیدی اتخاذ كنیم و فرصت‌های بیشتر و بهتری را در اختیار جوانانمان قرار دهیم. به عبارت دیگر هزاره سوم كه ما در هشتمین سال آن قرار داریم، عرصه تقابل و تعارض و همین طور مواجهه فناوری‌هاست. هر كشوری از دانش و فناوری بالاتری برخوردار باشد می‌تواند به موفقیت بیشتری دست یابد. از طرف دیگر ما كشور جوانی داریم و جوانان كشورمان از خلاقیت و قابلیت‌های بسیار بالایی برخوردارند اما بخش عظیمی از این ظرفیت به صورت بالقوه است كه برای به فعلیت درآوردن آن سازوكارهای متنوع لازم است.در سازمان بسیج مستضعفین به عنوان امتداد مردمی همه ساختارهای حاكمیتی نظام كه عهده‌دار ساماندهی آحاد جامعه برای پیشبرد اهداف اسلام و انقلاب است، سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری با هدف ایجاد یك حركت امیدبخش برای نسل جوان و شناسایی و رفع خلاء‌های موجود در سازو كارهای مناسب پایه‌گذاری شده است.توسعه علمی در رویكرد بسیج چه تعریف و جایگاهی دارد؟رهبر فرزانه انقلاب ضرورت كار علمی را به عنوان جهاد علمی تعریف كرده‌اند. جهاد از لحاظ نظامی زمانی به كار می‌رود كه كیان یك كشور یا سرزمین در معرض خطر جدی قرار گیرد. آن زمان می‌‌گویند عرصه، عرصه جهاد است. در زمان جهاد هیچ بهانه‌ای از هیچ كسی پذیرفته نیست و ما آثار این نوع نگاه را در هشت سال دفاع مقدس دیده‌ایم. زمانی كه بسیج با حمایت آحاد جامعه وارد صحنه جهاد شد. بخش‌های نظامی و دفاعی توانستند كارهای بسیار عظیم و عملیات‌های غرورآفرین و بزرگی را به ثمر برسانند.بنابر این زمانی كه بحث جهاد علمی هم مطرح می‌شود هر فردی در جامعه باید فكر كند كه تا چه حد می‌تواند به ارتقای علمی كشورش كمك كند و طبعاً بی‌توجهی به این مسأله در این شرایط با فطرت هیچ انسان توانمندی دارای غیرت ملی و همیت دینی سازگاری ندارد.اشاره داشتید به اینكه هر پایگاه بسیج می‌تواند یك پایگاه تولید علم باشد، این امر چگونه محقق می‌شود؟مقام معظم رهبری می‌فرمایند: بسیج فقط یك نیروی نظامی كه نیست، فقط برای جنگ كه نیست. بسیج برای پركردن همه خلأ‌هاست. شرایط امروز ما با گذشته فرق می‌كند. امروز میدان نبرد ما صحنه علم است بنابر این بسیجیان نیز برای آینده‌سازی كشور و عمق‌بخشی به نظام و انقلاب در كنار معرفت دینی و بصیرت سیاسی باید بیش از دیگران به ابزار علم مجهز شوند. اگر ما ظرفیت پایگاه‌های بسیج كه در آن دانشجویان، دانش‌آموزان، مهندسان و اساتید بسیجی حضور دارند را به عنوان یك سرمایه‌ اجتماعی در نظر بگیریم و در میان آنها شبكه‌‌سازی كنیم، پایگاه‌های بسیج در كنار انجام مأموریت‌های خود، حوزه‌ای برای رشد جوان‌های مستعد خواهند شد بنابر این هر پایگاه بسیج ظرفیت تبدیل شدن به یك پایگاه تولید علم را دارد.جایگاه توسعه علمی در اقشار بسیج چگونه تعریف شده و آنها چه نقشی دارند؟سازمان بسیج مستضعفین امروز با حضور در تمام آحاد و اقشار، به مفهوم واقعی كلمه همان سرمایه اجتماعی است كه با توجه به ماهیت فراگیری و ویژگی داوطلبی بخش عمده از علایق و ظرفیت‌های جامعه را در اختیار دارد. بخشی از این توان كه اصطلاحاً اقشار اندیش‌ورز نامیده می‌شوند شامل بسیج اساتید، بسیج مهندسین، بسیج جامعه پزشكی، بسیج فرهنگیان و دانش‌آموزی، بسیج دانشجویی، بسیج طلاب و بسیج هنرمندان جزایر پرارزشی هستند كه با انبوه توانایی و استعداد چنانچه در شبكه‌های متعامل و گسترده واقع شوند از قابلیت‌های بیشتری برخوردار می‌شوند و این مسؤولیت مهم سازمان بسیج علمی است تا به عنوان پشتیبان شرایط را برای ایفای نقش مؤثرتر در رسالت علمی اقشار برقرار كند. شعار محوری ما ایجاد هسته‌ها و خوشه‌های كوچك و متكثر تعالی علم در شبكه‌های گسترده است. مجموعه تصمیمات حمایتی و هدایتی سازمان از طرح‌های افراد خلاق و پژوهشگر در كارگاه‌های تخصصی اتخاذ می‌شود.این كارگروه‌ها حول چه محورها و موضوعاتی فعالیت دارند؟عناوین كارگروه‌های فعال در سازمان به این شرح است كه در هر كدام دارای زیرمجموعه‌ها و زیربخش‌هایی هستند:- كارگروه برق و الكترونیك (برق، الكترونیك، مخابرات، كنترل، رایانه و ...)- كارگروه فیزیك و مكانیك (جامدات، سیالات، هوافضا، شناور و ...)- كارگروه فناوری زیست (بیولوژی، بهداشت، درمان، تغذیه و ...)- كارگروه شیمی و مواد (مواد منفجره، سوخت، آلیاژ‌های فلزی، تركیبات غیر فلزی و ...)- كارگروه ریاضی و نرم‌افزار (نرم‌افزار، رمز و ...)- كارگروه عمران (استحكامات دفاعی، تأسیسات دریایی، موانع و عبور از موانع و ...)- كارگروه كشاورزی - كارگروه علوم انسانی و اجتماعیهمانطور كه می‌دانید در حال حاضر بسیاری از نخبگان جامعه برای اثبات خود و اختراعاتشان با مشكلات فراوانی روبه‌رو هستند. طرح شبكه‌سازی نخبگان بسیج چه تأثیری در حل این مشكل دارد؟ما باید بیش از پیش نخبگان خود را باور كنیم. اگر به جوان نخبه به اندازه لازم بها داده شود بعد می‌توان آن فرد را در جهت رفع نیازهای ضروری جامعه به كار گرفت. اتفاقی كه در هشت سال دفاع مقدس رخ داد این بود كه آنقدر فرصت بروز و ظهور در اختیار جوان 18، 19 و 22 ساله قرار گرفت كه برخی از آنها قادر بودند لشكری را هدایت كنند و پیش ببرند.اما در شرایط امروز جامعه، اگر یك جوان خلاق كاری انجام دهد و برای ارائه آن به هر سازمان یا دستگاهی مراجعه كند او را دور از واقع‌گرایی و غیرقابل اجرا می‌دانند یعنی به كار او بها نمی‌دهند. در واقع او را باور نمی‌كنند، طبیعی است كه با این نگاه نیازمندی‌های وزارتخانه و دستگاه خود را نیز به این افراد ارجاع نمی‌دهند.از سویی ما باید به مسؤولان نیز حق بدهیم. آنها نسبت به چگونگی مصرف سرمایه ملی كشور حساس هستند و نمی‌توانند این سرمایه را بدون پشتوانه لازم در اختیار یك جوان سال دوم یا سوم دانشگاه قرار دهند. این نوع مسائل با مدیریت جوانان نخبه و استفاده از ظرفیت شبكه‌سازی حل می‌شود.اگر مخترع و مبتكری طرحی نو و ایده‌ای داشته باشد، شما چه حمایتی از او خواهید كرد؟اگر جوانی در حوزه خاصی پیشنهاد یا طرحی را ارائه كرد ما باید او را با شبكه توانمندی‌های خودمان در یك تیم قرار دهیم و آن تیم تخصصی است كه می‌تواند از خلاقیت‌های این فرد استفاده كند بنابر این اگر از یك وزارتخانه خواسته شود كه نیازمندی‌های خود را به این تیم تخصصی اعلام كند آن سازمان یا وزارتخانه با اعتماد بیشتر نیاز خود را اعلام خواهد كرد چرا كه می‌داند هم نیرو و خلاقیت افراد جوان در این تیم تخصصی وجود دارد و هم یك فرد باتجربه بر این تیم نظارت دارد و آن را مدیریت می‌كند.بنابر این یكی از برنامه‌هایی كه سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری در نظر دارد این است كه یك فرصتی همچون نمایشگاه دائمی یا فن‌ بازار دائمی برپا كند و همه افراد خلاق و نوآور بتوانند خلاقیت خود را در این بازار عرضه كنند و متقابلاً حوزه تقاضا نیز بتواند با شناسایی مستعدین و استعدادها در پیشبرد بهره‌گیری از دانش مؤثر واقع شوند.این توجه‌ها، پرورش‌دادن‌ها و تلاش‌ها همه برای این است كه ما پر پرواز را برای شكوفایی استعدادها فراهم كنیم و ان‌شاءالله مجموعه حركت‌های ما بتواند زمینه لازم را برای ظهور دولت‌یار فراهم كند و ما بتوانیم با اتكا به اسلام، این دین آسمانی را به عنوان یك الگو به جهانیان معرفی كنیم تا همگان بدانند دین اسلام كه موجب تعالی و پیشرفت شده قادر است در این وانفسای مادیات جهان غرب تحولی عظیم ایجاد كند و امروز بسیاری از تئوری‌های آنها به واسطه مبانی ناب همین دین آسمانی به بن‌بست رسیده است.قطعاً نیازها وكمبودهای كشور در حوزه‌های مختلف علمی، فنی و صنعتی به‌سادگی قابل احصا نیست. شما چگونه اولویت‌ها را شناسایی می‌كنید؟اولویت‌های كاری سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری در قالب برنامه‌ای تنظیم شده كه عناوین و رئوس این اولویت‌ها به این شرح است:شناسایی، جذب و هدایت طرح‌ها و ایده‌های نوآورانه، حمایت از نوآوران، محققان و كارآفرینان علمی، پژوهشی و فناوری، ایجاد و توسعه تشكل‌های علمی، پژوهشی و فناوری مردمی با روحیه و تفكر بسیجی (پایگاه‌های علمی)، كمك به بسترسازی و فرهنگ‌سازی در عرصه علم و پژوهش، كمك به فرهنگ‌سازی در زمینه تقویت خودباوری ملی و حضور گسترده مردمی در رفع خلأهای موجود تحقق سند چشم‌انداز 20 ساله نظام جمهوری اسلامی در بعد علم و فناوری و ایجاد شبكه نوآوران در كشور.ارزیابی‌‌تان از دستاوردها و بازخوردهای عملكرد سازمان بسیج علمی در این مدت چیست؟اهم دستاوردهای سازمان بسیج علمی را در مجموع می‌توان در این سرفصل‌ها و عناوین جمع‌بندی كرد:- بررسی و ارزیابی بیش از 3200 طرح/ پروژه و پایان‌نامه- حمایت، هدایت مادی و معنوی و تشویق و ترغیب 1700 طرح- ایجاد بستر سخت و نرم‌افزاری جهت بانك جامع اطلاعاتی از مخاطبان و طرح‌های آنان- ایجاد سیستم مكانیزه فرآیندهای مركز- مرجعیت برای ثبت اختراع در اداره ثبت مالكیت‌های صنعتی - ایجاد ارتباط با بیش از 40 سازمان، ارگان، نهاد در داخل و خارج نیروهای مسلح (معرفی طرح و طراح)، - همكاری و تعامل مؤثر با بنیاد ملی نخبگان و دیگر مراكز مرتبط - ایجاد 30 دفتر استانی و تفویض اختیار به آنان (گستردگی جغرافیایی) - ایجاد بستر مناسب در حوزه تحقیق و پژوهش برای محققان و پژوهشگران كشور.سازمان در مجموعه نیروهای مسلح فعالیت دارد. تا چه میزان طرح‌های دریافتی و حمایتی شما جنبه نظامی و دفاعی دارد؟یكی از دستاوردهای ما همانطور كه اشاره شد ایجاد پل ارتباطی و مطمئن بین مبتكران، مخترعان و محققان با نیروهای مسلح است. بر این اساس كل طرح‌های دریافتی برحسب دفاعی، غیردفاعی، صنعتی و غیرصنعتی به این شرح است. در بخش صنعتی و دفاعی 748 طرح، صنعتی و غیردفاعی 1764 طرح، غیرصنعتی و دفاعی 108 طرح و غیرصنعتی و غیردفاعی 676 طرح است.اقشار و متخصصان در سال‌های اخیر حضور پررنگ‌تری در بدنه بسیج دارند و طبیعتاً باید در عرصه‌های نوآوری و ابتكار و پروژه‌های صنعتی و علمی هم پیشگام و پیشتاز باشند. برآورد شما از نقش آنها در این زمینه چیست؟ همچنین با روندی كه طی سال‌های اخیر طی شده است و حركت به سمت تخصصی شدن بسیج، نقش بسیج اقشار در تولید طرح‌های علمی و ابتكار و خلاقیت چگونه بوده است؟بررسی‌های ما نشان می‌دهد. بسیج اقشار در این عرصه فعال شده و دستاوردهای خوبی هم داشته‌ایم. این بررسی‌ها از صدرنشینی بسیج دانشجویی با 1223 طرح خبر می‌دهد. همچنین بسیج دانش‌آموزی و فرهنگیان با ارائه 712 طرح، محلات با 660 طرح، ادارات با262 طرح، مهندسین با 209 طرح، اساتید با 120 طرح، عشایر با 55 طرح، پزشكان با 30 طرح و طلاب با 29 طرح به ترتیب رتبه‌های ارائه طرح‌های علمی را كسب كرده‌اند.ساماندهی فرآیند توسعه علمی كشور نیازمند یك برنامه مشخص عملیاتی است. برای تسهیل در فرآیند توسعه علمی و ارتقای سطح تولید علم و كسب جایگاه واقعی ایران در خاورمیانه و جهان چه باید كرد؟ و هم اكنون ما با چه كاستی‌هایی در این عرصه روبه‌رو هستیم؟مهم‌ترین كاستی‌ها و ضرورت‌هایی كه باید به آن توجه كرد را در موارد زیر می‌توان جمع‌بندی كرد:- با ایجاد مكانیسمی سهل و روان و منعطف همانند سیستم بسیج می‌توان استعدادهای درخشان را در سطح كل كشور شناسایی، هدایت و حمایت كرد.- فراهم‌سازی شرایط مناسب جهت جذب افراد مستعد و كارآمد و ایده‌های ناب به صنعت دفاعی و غیردفاعی از طریق سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری.- شوق و ذوق و انگیزه بسیار بالایی در قشر دانش‌آموز و دانشجو وجود دارد كه كمترین توجه به این پتانسیل به صورت متمركز و تعریف شده می‌شود.- عدم توجه به نیاز واقعی مستعدین، محققین، مبتكرین و نخبگان سبب جذب این افراد به خارج از مرزهای كشور اسلامی می‌شود.-‌ هدایت و حمایت هدفمند از سوی متولیان در حوزه علم و فناوری در كشور صورت نمی‌گیرد.- سیستم بسته و خشك دولتی مانع جذب تمام‌وقت و نیمه‌وقت و پاره‌وقت مستعدین، محققین، مبتكرین و محققین و نخبگان شده است.- مستعدین، محققین، مبتكرین و نخبگان از نیازهای دفاعی و حتی نیازهای غیردفاعی و طرح‌ها و كارهای انجام شده در این حوزه هیچ اطلاعی ندارند.بیشتر تحقیقات، اختراعات و ابتكارات در كشور تكراری است و در بعضی موارد مكمل یكدیگر هستند كه متأسفانه هیچ منبع متصل‌كننده و مطلعی وجود ندارد. - صنعت چه در بخش دفاع و غیردفاع علاقه و اعتماد چندانی به كارهای مستعدین، محققین، مبتكرین و نخبگان ندارند و سیستم ثبت اختراعات هم در كشور همراه با یك سیستم كارشناسی نیست. بیشترین و مهم‌ترین‌ خواسته محققان و مبتكران از مسؤولان چیست؟بیشترین درخواست یا نیاز از سوی مستعدین، محققین، مبتكرین و نخبگان ایجاد یك سازوكار مناسب، سهل، روان و منعطف در كشور به دور از بوروكراسی رایج به جهت بهره‌مند شدن از خدمات مشاوره‌ای، كارگاهی، آزمایشگاهی و حمایت مالی در راستای پرداخت ایده و رسیدن به محصول و تبدیل آن به ثروت است.به نظر شما بسیج در نهایت چه نقشی می‌تواند در توسعه علمی كشور و تولید دانش داشته باشد؟بسیج با توجه به حضور در تمامی مشاغل، مدارس دانشگاه‌ها و مراكز علمی و وزارتخانه‌‌ها و سازمان‌ها و ویژگی‌های ذیل می‌تواند به عنوان عنصر واسط یك سیستم ملی نوآوری عمل كند.جهادی عمل كردن در صحنه‌های علم و فناوری، مردمی و فراگیرسازی نهضت نرم‌افزاری، فرصت‌سازی در سطح ملی، تعامل سازنده و مؤثر با جلب همكاری و مشاركت، سادگی و سهولت در كار و پرهیز از دیوانسالاری، هم‌افزایی توان‌ها و ظرفیت‌ها، اتخاذ راه‌های میانبر و جامعیت در چرخه علم و فناوری و صنعت از جمله سرفصل‌های مهم حركت بسیج در این عرصه خطیر است.به طور عملیاتی و كاربردی این رویكردها چگونه می‌تواند شكل عینی و عملی به‌خود بگیرد، به ویژه حمایت از مخترعان و ...؟در این زمینه نیز در هفت محور بسیج می‌تواند به ساماندهی امور نخبگان علمی كشور و حمایت از آنها بپردازد:- استعدادباوری، ایجاد باور عمومی و بسیج اراده همگانی برای تمشیت امور مبتكران و نوآوران بسیجی و حفظ و ارتقای شأن و منزلت آنان در جامعه به عنوان یك فرهنگ و هنجار اجتماعی.- استعدادیابی، شناسایی استعدادهای بالفعل و بالقوه علمی و فناوری، حفظ سوابق و ضبط ویژگی‌ها و توانمندی‌های آنان.- استعدادسنجی، سنجش استعداد، توانمندی، كارایی و اثربخشی مبتكران و نوآوران علمی و فناوری مبتنی بر مبانی، ملاك و معیارهای معتبر و پایا.- مستعدگزینی، تعیین موقعیت مبتكران و نوآوران بسیجی در نظام ملی نوآوری متناسب با جایگاه درخور خود و نیازمندی‌های فردی آنان و جذب ایشان- نخبه یاری، راهنمایی و مساعدت مبتكران و نوآوران جذب شده به منظور رفع نیازمندی‌های مادی، معنوی و موانع پیشرفت آنان.- نخبه‌داری، ایجاد زمینه‌ها و سازوكارهای لازم برای حفظ و صیانت، تقویت خودباوری، امیدواری و نشاط فعالیت، حفظ انسجام مبتكر و نوآوران بسیجی و ایفای نقش و تعهد اجتماعی آنان به عنوان سرمایه ملی و امیدهای آینده كشور.- نخبه‌پروری، فراهم آوردن زمینه‌ها، تمهیدات و تسهیلات لازم به منظور به فعلیت رساندن استعدادهای مبتكران و نوآوران جوان و ارتقای سطح توانمندی‌های آنان مبتنی بر فرهنگ و تفكر بسیجی.