۱۰ سال پیش، صندوق توسعه ملی برای ذخیره پول حاصل از فروش نفت راهاندازی شد، اما در دولتهای قبل به بانک تبدیل شد. این صندوق در سالهای گذشته حدود ۱۴۵ میلیارد دلار ورودی داشته است و حدود نیمی از آن در ۱۰ سال گذشته با مجوزهای خاص دولتها برداشته شده و حدود ۴۰ میلیارد دلار به بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی وام داده شده است همچنین به دستور بانک مرکزی ۹ میلیارد دلار به ریال تبدیل شد و بابت این دستور، صندوق توسعه ملی حدود ۷ میلیارد دلار ضرر کرد، به عبارت دیگر با این ضرر نرخ بازده صندوق در ۱۰ سال گذشته صفردرصد است. رئیس صندوق توسعه ملی معتقد است: «صندوق اتاق تسویه یا کیلنیک پاکسازی اقتصادی نیست، عدهای از دولت طلبکارند و به همین دلیل بدهی خود را به صندوق پرداخت نمیکنند و این درست نیست.»
برخی کارشناسان معتقدند که طی سالهای گذشته ایراد ساختاری در بودجه و وابستگی به منابع نفتی مانع از عملکرد صندوق در چارچوب قانونی شده و با تکرار سرنوشت حساب ذخیره ارزی، خراب شده است.
وحید شقاقی کارشناس اقتصادی معتقد است: «زمانی حساب ذخیره ارزی دچار این مشکل شد که محلی برای تأمین کسری بودجه دولتها بود و نتیجه خوبی به همراه نداشت؛ از اینرو صندوق توسعه ملی را راهاندازی کردیم، اما متأسفانه به دلیل عدم پوشش هزینهها از بودجه، صندوق آن را خالی و سرنوشتی مانند حساب ذخیره ارزی برای آن رقم خورد.»
وی میگوید: «قرار بود صندوق توسعهای بسازیم که هیئت امنا بر عملکرد آن نظارت داشته و به راحتی به سمت تأمین منابع از این صندوق و درخواست مجوز برای برداشت از آن نرویم، به عبارتی سختگیرانه پیش برویم، اما در نهایت با وجود تأکیدی که در برنامه پنجم توسعه در این رابطه وجود داشته و اساسنامه صندوق توسعه ملی چارچوبی برای حفظ منابع آن تعیین کرده بود که اینگونه پیش نرفت.»
این اقتصاددان با بیان اینکه صندوق توسعه ملی ما باید مانند صندوقهای توسعه دنیا از جمله نروژ یا صندوق ثروت میشد که انباشتی از منابع را به همراه داشت، میافزاید: «ولی اکنون در حدی که باید باشد، منابع ندارد و در حالی که باید از منابع آن برای توسعه سرمایهگذاری برای گسترش بخش خصوصی استفاده میشد اکنون عمدتاً در هزینههای جاری استفاده شده و دولتها نتوانستند نسبت به منابع آن خوددار باشند.»
مهدی غضنفری رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی در جلسه هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران بار دیگر از تغییر ماهیت صندوق توسعه ملی در سالهای گذشته گله میکند و وعده میدهد که به زودی دور جدیدی از فعالیت صندوق آغاز میشود.
وی میگوید: «ما در مورد صندوق ذخیره ارزی فکر میکردیم که چقدر پول دارد و این توهم در مورد بانکها نیز هست و یکی از دلایلی که در مجلس تسهیلات تکلیفی را برای بانکها گاهی اوقات وضع میکنند شاید توهم بیکرانگی نامحدود بودن منابع است زیرا از یک عددی بیشتر شود حس نامحدود بودن داریم و واقعاً اینطور نیست.»
حساب ذخیره قربانی تقدس فریبکارانه شد
غضنفری اظهار میدارد: «یک بحث نیز در ۴۰ سال به عنوان تقدس تولید داریم، البته تولید محترم و ارزشمند است و برای تولید کننده نیز باید فرش قرمز پهن کرد. اما هر تولیدی را نمیتوان به هر قیمت سرپا نگهداشت و ممکن است نتوانیم خیلی از تولیدها را حفظ کنیم یا اصلاً شاید نتوان در همه حوزهها تولید کرد و لذا اینکه تولید بسیار مهم است موجب شده در خیلی وقتها بیمحابا، بخشی از منابع را به پای آن بریزم و این منابع نیز بازنگردد.»
رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی میگوید: «حساب ذخیره قربانی تقدس فریبکارانه شد. وقتی پولی مال دولت و دیگران میشود، دقت را که در مورد پول خودمان داریم در مورد آن پول نداریم و وقتی از طریق بانکهای عامل وام داده میشود آن مراقبتی که بانکهای عامل از پول خودشان میکنند از حساب ذخیره ارزی نمیکردند و همین الان نیز صندوق ذخیره ارزی نیز این گرفتاری را دارد.»
وی میافزاید: «مسئله دیگر که امیدوارم به مقامات برنخورد، تجربه اندک حکمرانی است، ما حساب را شکل دادیم، اما هنوز نمیدانستیم به عنوان یک حکمران که تفاوت صندوق ریالی و ارزی چیست، ارزی وام دادیم و ریالی گرفتیم و بعد حساب و کتاب کردیم و دیدم که چقدر صندوق کوچک شده است، خوب اگر صندوق ارزی بوده و وام ارزی داده شده باید ارزی گرفته شود لذا این مسائلی که مطرح کردم اشکالات نگرشی و بینشی بود.»
رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی تأکید میکند: «اما بقیه اشکالات که به کنش و منش ما برمیگردد یک تله تقسیمبندی و یک دام دستهبندی وجود دارد، مثلاً میگویند که کسانی که نمیتوانند ارز بدهند آنها را دستهبندی کنیم، ضمن اینکه یک عده هستند که خیلی بیچاره هستند و لذا از آنها ریال دریافت کنیم یک راه کوچک را باز میکنند و مثلاً میگویند از ۱۰ نفر ریال بگیریم و فقط کافی است که با یک نفر از این ۱۰ نفر موافقت شود و لذا به دنبال آن انبوهی از آدمها میآیند پشت این ۱۰ نفر میایستند و این ۱۰ نفر تبدیل به آمبولانس در بزرگراه میشوند.»
رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی میگوید: «دو تصمیم است که نام آن را اهمال و امهال میگذاریم، بالاخره یک دفعه امهال میگیرید اشکال ندارد، ما ۲۰۰ پروژه ارزی داشتیم که ۴۰۰ بار امهال گرفتند، خوب میگوییم که شرایط اقتصادی کشور این گونه اقتضا میکرد. خوب وقتی امهال از یک بار به هفت بار تبدیل میشود دیگر نام این امهال نیست و نام آن اهمال است. امهال حد دارد و باید وام را برگرداند زیرا بالاخره یک نفر دیگر در انتظار دریافت وام است. یکی دیگر جهشهای ارزی و بهانه جوییهای فرضی است و این مسئله کاملاً واضح است.»
صندوق بانک نیست
رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی اظهار میدارد: «ذخایر صندوق هیچ گاه نباید به صفر برسد. صندوق توسعه مثل هیچ کدام از نهادهای پولی و مالی نیست و فقط مانند خودش است و باید این مسئله را جا انداخت. چرا اسم صندوق را بانک نگذاشتند؟ صندوق محلی است که در آن پول تجمیع میشود تا افزایش یابد نه کاهش پیدا کند. صندوق یک بنگاه و یک هلدینگ است که باید منابع آن افزایش یابد.»
غضنفری تأکید میکند: «به نظرم تنها نهادی که میتواند شعار جدایی اقتصاد از نفت را عملیاتی کند صندوق است و بارها نیز مصاحبه کردهام و اتاق بازرگانی باید تصمیم بگیرد که میخواهد در خط ما باشد در خط جدیدی که داریم یا خطی که در گذشته بوده است. این مهم است و این فرصتهای ملی کم پیش میآید، ما معتقدیم تمام درآمدهای نفت باید وارد صندوق شود و حتی انفال نیز باید وارد صندوق شود، صندوق باید سرمایهگذاری کند زیرا درآمدهای نفت ثروت نیست بلکه درآمدهای نفت سرمایه است و هیچ کس نباید از سرمایه خود مصرف کند در حالی ما از سرمایه میخوریم و هر سال سرمایه را در بودجه میگذاریم و آن را به صفر میرسانیم. این غلط است و یکبار بگوییم غلط است و خودمان را نجات دهیم، درآمدهای نفت باید وارد صندوق شود، صندوق به عنوان سرمایه و نه ثروت به آن نگاه کند و سرمایهگذاری کند و با کمک بخش خصوصی این کار را انجام دهد.»
وی میگوید: «کار صندوق بنگاه داری نیست و مثلاً نباید شود شستا، البته ممکن است شستا هم از خودش دفاع کند و بگوید ما موفق هستیم؛ لذا وقتی ثروت جمع شد ثروت را به بودجه بدهیم یعنی سود عملیات را بودجه دهیم نه خود منابع. این آرمان نهایی ماست و این نقطه تصمیمگیری تاریخی است که میتوانیم پشت آن بایستیم.»
رئیس هیئت عامل صندوق توسعه ملی اظهار میدارد: «صندوق، اتاق تسویه یا کیلنیک پاکسازی اقتصادی نیست، یعنی یک عدهای از دولت طلبکارند و پول صندوق را نمیدهند. این موضوع به صندوق چه ربطی دارد. صندوق محلی برای سرریز نتایج سیاستهای نادرست یا تحریمها نیست، ما وام دادهایم باید وام را پس گرفت.»
غضنفری تأکید میکند: حدود ۱/۷ میلیارد دلار مطالبات معوق صندوق بوده از وقتی که ما مسئولیت صندوق را بر عهده گرفتیم که ۳/۵ میلیارد دلار از آن تعیین تکلیف شده است و ۸/۱ میلیارد آن باقی مانده است که شاید قویترین و بدهکارترین شرکت ملی نفت و وزارت نفت بود که به ما گفتند، بدهی را برای ما به مدت ۴ سال استمهال کنید که در جواب به آنها اعلام شد که پروژههای شما به بهرهبرداری رسیده است و لذا باید وام به صندوق بازگردد و پیرو آن مسائل و مشاجرههایی ایجاد شد که این مسائل به گوش مقامات رسید و آنها نیز گفتند که صندوق درست میگوید و باید منابع صندوق پس داده شود، بنابراین جلساتی در رابطه با این مسئله برگزار شد که مشخص شد، نزدیک ۳ میلیارد دلار طلب از شرکت ملی نفت بود که به توافق رسیدیم که بخشی به صورت سهام و بخشی نیز به صورت وجه نقد بازپرداخت شود. «غضنفری میگوید: صندوق توسعه حدود ۱۴۵ میلیارد دلار ورودی داشته است و حدود نیمی از آن در طی ۱۰ سال گذشته با مجوزهای خاص دولتها برداشتهاند و حدود ۴۰ میلیارد دلار به بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی وام داده شده است و یک مقداری همچنان در نزد بانک مرکزی ذخیره داریم و به دستور بانک مرکزی ۹ میلیارد دلار به ریال تبدیل شد و بابت این دستور ۷ میلیارد دلار ضرر کردیم، با این ضرر نرخ بازده صندوق در ۱۰ سال گذشته صفر درصد است.
وی اظها رداشت: به زودی دوره جدیدی در صندوق آغاز میشود و من نیز مانند شما به دنبال بهبود فضای کسب و کار هستم، من یک نفر شکارچی پروژههای سودآور هستم و ما مانند خود شما هستیم و ما میخواهیم سودآور باشیم و لذا باید کمک کرد که نگاه به صندوق عوض شود و ما یک هلدینگی هستیم که میخواهیم در راه توسعه کشور به شما کمک کنیم.
