نشست سهجانبه سران ایران، روسیه و ترکیه، معروف به« چارچوب روند آستانه» سهشنبه شب با صدور یک بیانیه مشترک که امضای ولادیمیر پوتین، سید ابراهیم رئیسی و رجب طیب اردوغان پای آن است، به کار خود پایان دارد. این بیانیه دستکم روی کاغذ، مصالحه بین دو دیدگاه متعارض بود. رجب طیب اردوغان که از چند ماه قبل با غنیمت شمردن درگیری روسها در اوکراین، به فکر ایجاد یک منطقه حائل تا عمق 30کیلومتری شمال سوریه افتاده بود، در بیانیه پایانی «بر تعهد تزلزلناپذیر خود به حاکمیت، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی جمهوری عربی سوریه» رضایت داد و در مقابل، ایران و روسیه هم« ابتکارات غیرمشروع خودمختاری را مردود خوانده» و عزم خود را برای مقابله با دستورکارهای جداییطلبانه، چه علیه«تضعیف حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه» و چه« تهدید علیه امنیت ملی کشورهای همسایه (ترکیه)» اعلام کردند. البته اردوغان در کنفرانس مطبوعاتی در تهران، حضور نیروهای کرد در تلرفعت و منبج، دو شهر شمال غربی سوریه را، توجیهی برای گسترش منطقه حائل ترکیه خواند و گفت:«آنچه ما از ایران و روسیه انتظار داریم حمایت از ترکیه در مبارزه با سازمانهای تروریستی است». او همچنین هنگام بازگشت از تهران گفت« تا زمانی که نگرانیهای امنیتی ما برطرف نشود عملیات جدید در دستور کار خواهد بود» و از ایران و روسیه نیز خواست در این زمینه در کنار ترکیه باشند، ولی بعید است او هنوز جوهر بیانیه تأیید شده کشورش در تهران خشک نشده، دست به عملیات نظامی در شمال غرب سوریه بزند. در بخشی از بیانیه مورد تأیید آنکارا، رهبران ترکیه، روسیه و ایران «دستیابی به امنیت و ثبات در منطقه را تنها در سایه حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی» سوریه ممکن خواندهاند و تصمیم گرفتهاند تلاشهای خودشان را در این زمینه هماهنگ کنند.
حمایت از شرق فرات، حتی اردوغان
فراتر از رسیدگی به چالش عملیات نظامی آنکارا در شمال سوریه، نشست تهران زمینههای یک تفاهم اعلام نشده را بین ایران و روسیه هم فراهم کرد. رهبر انقلاب در ملاقات با رئیسجمهور روسیه گفتند:« یک مسئله مهم در موضوع سوریه، اشغال مناطق حاصلخیز و نفتخیز شرق فرات به وسیله امریکاییها است که این قضیه باید با بیرون راندن آنها از آن منطقه علاج شود» این، موضعی بود که ابراهیم رئیسی، رئیسجمهور ایران نیز در نشست خبری اجلاس آستانه به آن اشاره کرد«حضور امریکاییها در شرق فرات به هر بهانهای توجیهی ندارد و باید از آنجا خارج شوند». هنوز دقایقی از صحبت رئیسی در این باره نگذشته بود که ولادیمیر پوتین هم پای استراتژی ضد امریکایی ایران در شرق فرات امضا زد و گفت:«سه کشور تأکید کردند مبارزه با تروریسم در سوریه را ادامه دهند. نیروهای خارجی در سوریه باید از بین بروند.»پوتین که با چالشآفرینی ناتو در اوکراین، انگیزه دوچندانی برای مقابله با طرحهای امریکا در دیگر مناطق جهان پیدا کرده، گفت:«در شرق فرات تلاش میشود حاکمیت دولت سوریه نقض شود. تأکید کردیم شرق فرات باید تحت کنترل دولت سوریه قرار گیرد.» مهمتر از این، موضع رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه بود که ساعاتی بعد از پایان اجلاس تهران، هنگام بازگشت به آنکارا گفت:« امریکا باید شرق فرات را ترک کند. آنچه از روند آستانه خارج شد این بود. ترکیه نیز چنین توقعی دارد زیرا این کشور در حال تغذیه تروریستهاست.» هرچند اولویت نخست اردوغان در این منطقه، چالش کردها، به خصوص در ادلب و عفرین است، جایی که اردوغان تحولات آن را با حساسیت دنبال میکند، ولی نشست سهشنبه شب سران روند آستانه نشان داد، تهران قادر است از چالش روسها در اوکراین و معضل کردها برای آنکارا، پلی قابل اتکا به سمت اجرای استراتژی ضدامریکایی خود در شرق فرات بزند. ظاهراً به همین دلیل بود که ساعاتی بعد از پایان نشست سران ایران، روسیه و ترکیه در تهران، دولت امریکا به آن واکنش نشان داد و جان کربی، هماهنگکننده ارتباطات راهبردی شورای امنیت ملی کاخ سفید گفت که سفر پوتین نشان داد روسیه به دلیل حمله به اوکراین بسیار منزوی شده و مسکو در پایگاه دفاعی خود و تأمین نیروهای روسیه در اوکراین با مشکل مواجه شده است. روزنامه نیویورکتایمز نوشته که سفر پوتین به ایران، به جهان نشان داد که گرچه روسیه روز به روز منزویتر میشود، ولی روابط آن با تهران در حال تبدیل شدن به شراکتی گستردهتر است. به نوشته نیویورکتایمز، پوتین در سفر به تهران تلاش کرد اتحاد ایران و روسیه را در برابر تلاشهای امریکا برای مهار کشورهای متخاصم با غرب، شکل دهد. آسوشیتدپرس نیز گزارش کرد که همزمان با افزایش تحریمهای غرب علیه روسیه و به درازا کشیدن کارزار نظامی پرهزینه این کشور، پوتین درصدد است پیوندهای مسکو با تهران را که خود هدف تحریمهای مشابه روسیه بوده و شریک احتمالی نظامی و تجاری آن به شمار میرود، تقویت کند. همچنین رادیو فرانسه در گزارشی نوشت که ایران و روسیه هر دو از مدافعان رئیسجمهوری سوریه تأکید کردند که نیروهای امریکایی باید مناطق شمال شرقی سوریه را که در کنترل نیروهای کرد است، ترک کنند. این مسئله احتمالاً رضایت ترکیه را که قصد دارد به عملیات نظامی علیه کردها دست بزند، جلب خواهد کرد.
نزدیکی روی بستر تنش با تلآویو
در بند12بیانیه شانزدهبندی نشست تهران، سران سه کشور تداوم حملات نظامی رژیم صهیونیستی به سوریه از جمله به زیرساختهای غیرنظامی را محکوم کردند و این حملات را ناقض حقوق بینالملل، حقوق بینالملل بشردوستانه و حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه و همچنین بیثباتکننده و تشدیدکننده تنش در منطقه تلقی کردند. این بخش از بیانیه نشاندهنده روند رو به تصاعد تنش روسها با اسرائیل است. در حالی که حزبالله لبنان طی ماههای اخیر بر سر میدان گازی کاریش، با اسرائیلیها دچار چالش شده، برخی منابع احتمال تنش گستردهتر تلآویو-مسکو را در آینده نیز منتفی نمیدانند، موضوعی که ایران و روسیه را بیش از قبل در سوریه به هم نزدیک خواهد کرد. پایگاه استراتفورد به تازگی نوشت:« فشار روسیه بر اسرائیل برای کاهش حمایت از اوکراین و کاهش حملات هوایی علیه اهداف ایرانی در سوریه میتواند منجر به یک بحران دیپلماتیک یا تشدید نظامی تصادفی بین این دو شود». راشا کانسیل هم در مطلبی به قلم ایگور ماتویو و یاقیا تاشجیان نوشته است:« عملیات نظامی ویژه روسیه در اوکراین بحثهای گسترده و فشردهای را در مورد شیوههای آینده روابط روسیه و ایران در سوریه برانگیخته است. تحلیلگران غربی و اسرائیلی رشد اساسی حضور سیاسی، نظامی و اقتصادی تهران را به دلیل توجه مسکو از سوریه به اوکراین پیشبینی میکنند.»
