سعد حریری روز دوشنبه ۲۴ ژانویه ۲۰۲۲ با ایراد یک سخنرانی کوتاه تصمیم خود را برای کنارهگیری از سیاست اعلام کرد. اعلام این تصمیم به معنای کنارهگیری کسی از دنیای سیاست بود که از ۲۰۰۵ به این سو یکی از چهرههای اصلی عرصه سیاسی لبنان بود و توانسته بود دستکم سه بار به پست نخستوزیری این کشور برسد. گذشته از این، او به عنوان میراثدار پدرش، رفیق حریری بود که توانسته بود به سرعت چنین جایگاهی را در برابر شرکا و رقبای سیاسی به دست بیاورد، اما فقط چند روزی بیشتر طول نکشید تا معلوم شود فرد دیگری از خانواده حریری مدعی این میراث است. بهاء حریری روز جمعه ۲۸ ژانویه اعلام کرد به زودی به لبنان باز میگردد تا این راه پدر و برادرش را دنبال کند. به این ترتیب و با رفتن سعد، برادر بزرگتر پا پیش گذاشته تا به زعم خود جای خالی او را پر و همچنان نام خانواده حریری را در صدر جریانهای سیاسی لبنان حفظ کند، اما آیا او موفق میشود و لبنان شاهد تغییری از آن حریری به این حریری در این چهار ماه مانده به انتخابات خواهد بود؟
سناریوی ناتمام
شکی نیست کنارهگیری سعد از دنیای سیاست واکنش او به فشارهای داخلی و خارجی بود. هر چند او به عنوان رهبر جریان المستقبل لبنان نقش اساسی در ائتلاف مارس داشت و به نوعی رهبر آن به شمار میآمد، اما برخی جریانهای تندرو در این ائتلاف از مدتها قبل با رهبری او سر ناسازگاری داشتند به خصوص اینکه او را متهم به مماشات با جریان مقابل به نام ۸ مارس میکردند. شاخصترین فرد در این مورد سمیر جعجع، رهبر حزب نیروهای لبنان است که برای تشکیل این ائتلاف در مارس ۲۰۰۵ به سعد کمک کرده بود، اما دستکم از نوامبر ۲۰۱۷ و سناریوی استعفای حریری از پست نخستوزیری، از او فاصله گرفت و رفتهرفته از منتقدان و مخالفان جدی او در رأس ۱۴ مارس شد. آن اتفاق سناریویی بود که با کارگردانی سعودیها و به خصوص محمد بن سلمان، ولیعهد آل سعود اجرا شد تا بعد از فراخواندن سعد به ریاض و اعلام استعفایش از مقام نخست وزیری، یکسری شورشهای خیابانی در لبنان با مدیریت جعجع علیه مقاومت لبنان به راه بیفتد. هر چند سعد ابتدا نقش خود را در این سناریو بازی کرد، اما بعد از بازگشت به لبنان حاضر به ادامه نقش و تنشآفرینی نشد. همان موقع بود که نام بهاء حریری بر سر زبانها افتاد و گفته میشد سعودیها میخواستند با آوردن او به جای سعد، جایگاه برادر به عنوان میراثدار رفیق حریری و رهبر المستقبل و ائتلاف ۱۴ مارس را به عهده بگیرد. به این ترتیب، کنارهگیری سعد از سیاست و آمدن بهاء سناریویی بود که باید چند سال قبل رقم میخورد، اما به دلیل خودداری سعد از ادامه نقشهاش، ناتمام ماند تا اینکه او کنارهگیریاش از سیاست را اعلام کرد.
جاهطلب بیتجربه
بهاء حریری یا بهاءالدین رفیق حریری فرزند ارشد رفیق حریری است که حضور برادر کوچکترش، سعد در صدر ائتلاف ۱۴ مارس از ۲۰۰۵ به این سو باعث شده بود تا خود را مشغول امور تجاری و به خصوص بازار املاک و مستغلات به خصوص در لبنان و اردن کند. سناریوی نوامبر ۲۰۱۷ فرصتی را برای بهاء فراهم کرد تا بعد از سالها حاشیهنشینی، خود را به عنوان مدعی جدی جایگاه پدر مطرح کند، اما افشاگری بهیه حریری، خواهر رفیق حریری نشان میداد که اقدام او برای کنار زدن سعد بیشتر در حکم یک کودتای درونخانوادگی است. بهیه در آن جریان اعلام کرد که نمیتواند در مقابل آنچه برای سعد رخ داده سکوت کند و گفته بود: «من از فرزندم و پسر نزدیکترین انسان به قلبم صحبت میکنم و سکوتم خیانتی است به رفیقحریری و ترور دوم او، اما این بار از داخل خانه.» هر چند وعده او برای «افشای ناگفتهها» به واسطه فشارهای داخلی و خارجی محقق نشد، اما همین قدر حرفش هم نشان داد که بهاء چه نقشی در آن جریان داشته و با وجود این واکنش تند عمهاش نتوانست به آرزوی خود برسد. با این وجود، بهاء حاضر به ترک کامل عرصه و بازگشت به دنیای تجارت نشد و به تلاش خود برای کنار زدن برادر ادامه داد. فوریه دو سال قبل گروه تازه تأسیسی به اسم «هواداران بهاء حریری» به مناسبت ترور رفیق حریری علیه سعد حریری دست به تظاهرات زدند و حتی با هواداران سعد نیز درگیر شدند. بهاء آن موقع نه تنها مخالفتی با این حرکت هوادارانش نکرد، بلکه با صدور بیانیهای، این حرکت را «درسی برای کسانی» دانست که به زعم او «صداقت و اخلاص و امانتداری در اداره امور مردم را فراموش کردهاند.» کنایه صریح او به سعد در این بیانیه کاملاً روشن بود و حالا نیز در بیانیهاش همین لحن را حفظ کرده و از «نبرد برای بازپسگیری میهن» گفته است. با این حال، مسئله این است که بهاء با وجود جاهطلبی سیاسی فاقد تجربه سیاسی لازم برای پر کردن جای خالی برادر است. در واقع، اقدام او در ۲۰۱۷ برای کنار زدن سعد بیشتر ناشی از بیتجربگی سیاسیاش بود که حتی توجهی به موضع سیاسی در درون خانواده حریری نیز نداشت تا چه برسد به شرایط کلی لبنان. شاید گویاترین واکنش به اعلام آمادگی بهاء از سوی نوحد المخنوک، نماینده پارلمان لبنان بیان شد که در مورد بیعت با بهاء گفت: «ما گله گوسفندی نیستیم که مالکیت آن از شخصی به دیگری منتقل شد... اتفاقات در لبنان از طریق انتخابات رخ میدهد نه از طریق بیعت.»
تا انتخابات
به نظر میرسد که بهاء از هم اکنون فعالیت انتخاباتی خود را شروع کرده و گفته میشود قراردادی با شرکتهای تبلیغاتی بسته تا بنرهای تبلیغاتی او سطح جادهها و بزرگراههای لبنان را بپوشاند. گذشته از این، او نهادهای هوادار خود مثل «سوا للبنان» یا «صوت بیروت انترناسیونال» را وارد عرصه تبلیغاتی کرده و دفاتر رسانهای جدیدی را در شهر منصوریه واقع در شرق بیروت افتتاح کرده است. بنابراین بهاء به محض کنارهگیری برادر به صورت جدی وارد مبارزه انتخاباتی شده و به نظر میرسد عقیده مهند حاج علی، تحلیلگر مرکز خاورمیانه بنیاد کارنگی، گویای نحوه فعالیت بهاء در این ابتدای کار است. حاج علی گفته بود که بهاء شانسی برای پر کردن خلأ ناشی از غیبت برادر ندارد «مگر اینکه پشتوانه منطقهای و تأمین مالی بسیار قدرتمندی پشت سر او باشد. اگر او مایل به خرجکردن پول در جامعه سنی لبنان و مهمترین متحدان این بخش از جامعه باشد، شاید بتواند به موفقیت دست پیدا کند.» بهاء آمادگی خود را برای خرج کردن پول نشان داده و باید گفت که پشتوانه منطقهای عامل اصلی ورود او به عرصه سیاست است، چراکه بیتردید، او به پشتگرمی حمایت آل سعود دست به این اقدام زده است؛ گذشته از اینکه اقدام سفیر امریکا طی این روزها و فرستادن هیئتی به عکار برای دیدار با نمایندگان جناح المستقبل حاکی از حمایت امریکا از اوست. به این ترتیب، کنارهگیری سعد و ورود بهاء به عرصه سیاست لبنان را میتوان در ادامه همان سناریوی ۲۰۱۷ دانست تا اینکه با آمدن چهرهای جدید در رأس ائتلاف ۱۴ مارس، موضعگیری ضد مقاومت این ائتلاف جدیتر از گذشته شود. این تحول از برادر به برادر را باید به فشارهای چند سال اخیر امریکا و متحدان عرب آن در منطقه به خصوص سعودیها و اماراتیها بر لبنان در نظر گرفت تا اینکه در مجموع تأثیر تعیینکنندهای بر نتیجه انتخابات پارلمانی لبنان در ۱۵ مه داشته باشد. از این رو، باید انتظار موضعگیریهای تند بهاء ضد جبهه مقاومت و ائتلاف ۸ مارس را داشت که با موضعگیریهای افرادی نظیر سمیر جعجع یا حتی ولید جنبلاط همراه خواهد بود و باید گفت که سالگرد ترور رفیق حریری در ۱۴ فوریه فرصت مناسبی برای بهاء و این افراد است تا برنامه خود را کلید بزنند، اما آیا سعد حریری واقعاً از دنیای سیاست کنار رفته است؟ این پرسشی است که کسی نمیتواند با اطمینان به آن پاسخ دهد و باید برای پاسخ به آن تا زمان انتخابات و حتی ماههای بعد آن صبر کرد.
