«اکثر افراد کشور ما از نعمت خواندن و نوشتن برخوردار نیستند چه رسد به آموزش عالی.» این سخن امام خمینی در سال ۱۳۵۶ گویای وضعیت ناگوار آموزش عالی در دوران قبل از انقلاب است. حالا با گذشت چهار دهه از انقلاب، آمارها حکایت از پیشرفتهای فراگیر و کسب رتبههای شگفتانگیز جهانی در حوزه علم و آموزش عالی دارد.
افزایش ۹۵ برابری دانشجویان دکتری از هزارو ۲۵۵ نفر در سال ۵۷ به بیش از ۱۲۰ هزار نفر و ۱۳ برابر شدن اعضای هیئت علمی دانشگاهها از ۷ هزارو ۲۳۱ نفر در سال ۵۷ به حدود ۹۰ هزار نفر از پیشرفتهای چهار دهه اخیر است.
در دوران انقلاب تقریباً هر سال دانشآموزان و دانشجویان ایرانی موفق به کسب مقام جهانی و مدالهای رنگارنگ در المپیادهای علمی و در رقابت با سایر کشورها بودند. این در حالی است که قبل از انقلاب، دانشآموزان ایرانی در المپیادهای جهانی اصولاً شرکت نداشتند. طبق آمار مؤسسه بینالمللی اطلاعات علمی (ISI)، تعداد مقالات علمی چاپ شده از محققان ایرانی در مجلات معتبر بینالمللی در سال ۱۳۵۷ کمتر از ۵۰۰ مقاله بودهاست. حال آنکه فقط از سال ۲۰۰۰ میلادی تا سال ۲۰۱۹، در پایگاه اسکوپوس ۶۵ هزار مقاله و در پایگاه استنادی Web of sience تعداد ۵۹ هزار مقاله ثبت شدهاست. به گفته رئیس مرکز منطقهای اطلاعرسانی علوم و فناوری، در این ۱۹ سال، هر سال به طور متوسط ۲۰ درصد رشد مقاله و افزایش ۳۵۰ برابری نسبت به سال ۲۰۰۰ میلادی در تولید مقاله را شاهد بودیم.
اکنون ایران از لحاظ تعداد مهندس، در رتبه سوم جهان قرار دارد و ۲۰۸ دانشمند ایرانی هم پس از انقلاب در جمع یک درصد دانشمندان برتر جهان قرار گرفتهاند. انقلاب اسلامی ایران کشوری با اکثریت غیر تحصیلکرده را به رتبه ۱۵ علمی جهان و رتبه اول جهان اسلام رساند. ضمن اینکه با ۱۸ برابر شدن سهم کشور در تولید علم جهان سهم ایران در این شاخص به ۲ درصد رسیدهاست. کسب رتبه ۲۱ جهان در مقالات علمی کیفی پر استناد جهان هم از افتخارات نظام علمی جمهوری اسلامی است.
بر اساس آخرین گزارش مؤسسه لایدن ۲۳ دانشگاه ایران در زمره یک درصد دانشگاههای برتر جهان هستند. در سال ۵۷ تنها ۲۰ نشریه علمی در کشور وجود داشت، اما درحال حاضر نشریات علمی – تخصصی از هزار نشریه فراتر رفتهاند.
در دوران پس از انقلاب اسلامی، تقویت نگاه جهادی به منظور خدمترسانی به محرومین و مستضعفین در بین دانشجویان شکل گرفت. فعالیتهای گسترده بسیج دانشجویی در این زمینه به تنهایی یک کتاب قطور است. تقویت دیدگاه جهادی بین دانشجویان به حدی است که تنها در سال ۹۹ حدود ۴۵ هزار دانشجو در ۴ هزارو ۵۰۰ روستا و شهر محروم مشغول به خدمترسانی بودهاند.
از دیگر دستاوردهای مهم آموزش عالی در دوران پس از انقلاب، به طور خلاصه به موارد زیر میتوان اشاره کرد:
تعداد مؤسسه پژوهشی دارای مجوز نسبت به پیش از انقلاب اسلامی حدوداً ۹ برابر شده، به طوری که از تعداد ۸۳ مؤسسه در سال ۵۷ به تعداد ۶۸۶ رسیدهایم.
تعداد انجمنهای علمی نسبت به پیش از انقلاب حدوداً پنج برابر شدهاست. از تعداد ۷۸ در سال ۵۷ به تعداد ۳۹۵ انجمن در سال ۱۳۹۹ رسیدهاست. همچنین تعداد ۸ هزارو ۹۶۶ انجمن علمی دانشجویی بر اساس آخرین آمار مشغول به فعالیت هستند.
تعداد اندک آزمایشگاههای مراکز علمی کشور در سال ۵۷ به تعداد هزارو ۲۶۹۱ آزمایشگاه در سال ۱۳۹۹ رسیدهاست.
انقلاب اسلامی از نظر ایجاد بسترهای فناوری محور، متناسب با روند جهانی موفقیتهای شگرفی داشتهاست بهطوری که تعداد مراکز رشد در دانشگاهها به تعداد ۱۷۹ رسیدهاست.
یکی از بسترهای نوین ایجاد شده در دانشگاهها پس از انقلاب اسلامی پارکهای علم و فناوری بوده و هم اکنون تعداد این پارکها به تعداد ۴۴ پارک علم و فناوری رسیدهاست.
تعداد واحدهای فناور مستقر در پارکهای علم و فناوری و مراکز رشد به تعداد ۴ هزارو ۷۱۶ واحد رسیدهاست.
تأسیس شرکتهای دانشبنیان مستقر در پارکهای علم و فناوری به عنوان راهبرد نوین اقتصادی کشور، به طوری که تعداد این مراکز به بیش از ۳ هزارو ۷۰۰ شرکت رسیدهاست.
یکی از بزرگترین دستاوردهای علمی پس از انقلاب هم مربوط به تأسیس و توسعه شرکتهای دانشبنیان است.
به گفته معاون دفتر توسعه کسب و کار بینالملل معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، طبق آخرین آمار ۳۰۰ شرکت دانشبنیان صادرات مستمر دارند.
مسعود حافظی با اشاره به ترتیب حوزههای صادرات شرکتهای دانشبنیان گفت: محصولات و مشتقات شرکتهای مرتبط با صنایع معدنی، صنایع شمیایی و پلیمری، دارویی، صنایع الکترونیک و ماشینآلات پیشرفته بیشترین آمار صادرات را برای کشور رقم زدهاند.
تعداد مراکز کارآفرینی و نوآوری در تمامی مراکز آموزشی، پژوهشی و فناوری دولتی به بیش از ۱۴۰ مورد در سال ۲۰۱۹ رسیدهاست.
از جمله دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزه دانشگاهی ایجاد فضای با نشاط برای اندیشهورزی و فعالیت دانشجویان در قالبهای مختلف بوده است. بهطوری که به گزارش وزارت علوم، تنها در سال ۱۳۹۹ تعداد ۳۰۵ تشکل و تعداد ۳ هزارو ۴۰۷ کانون فرهنگی در دانشگاههای کشور فعالیت داشتهاند. در این زمینه تعداد نشریات دانشجویی نیز به تعداد ۵ هزارو ۸۶ مورد رسیدهاست.
بر اساس آمارهای منتشره از سوی وزارت علوم، جمهوری اسلامی ایران با ایجاد پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) سومین نظام استنادی جهان را بنیانگذاری کردهاست.
در سالهای پس از انقلاب در جهت بهرهگیری از دستاوردهای علمی بینالمللی، هزاران فرصت مطالعاتی و تحقیقاتی برای پژوهشگران و اساتید ایجاد شدهاست. تنها در سال ۹۸ بیش از ۲۴۷ پروژه مشترک مابین دانشگاههای داخل و خارج از کشور تعریف کردهاست.
دانش پزشکی در جمهوری اسلامی ایران خصوصاً در حوزههایی، چون سلولهای بنیادین، ترمیم ضایعات نخاعی، تولید داروهای راهبردی و شبیهسازی حیوانات پیشرفتهای چشمگیری داشته و توانسته رتبه نخست منطقه در تولیدات علمی پزشکی و رتبه ۱۷ جهانی را به خود اختصاص دهد. جمهوری اسلامی پس از انقلاب با انتشار ۸ هزار و ۷۹۱ مقاله توانستهاست رتبه چهارم جهانی در عرصه نانو را از آن خود کند. ضمن آنکه ایران همچنین با تولید ۴۰ درصد علم نانو بیشترین سهم تولید این علم را در میان کشورهای اسلامی دارد. در حوزه صادرات نیز محصولات دانشبنیان مبتنی بر نانو به ۴۷ کشور صادر میشود.
