میزان اعتبارات دریافتی صندوقهای بازنشستگی به شکل خزندهای در بودجههای سنواتی کشور در حال رشد است. این امر نشان میدهد که بودجه عمومی سپر بلای صندوقهای بازنشستگی شده و در واقع مردم باید هزینه صندوقهای بازنشستگی را نیز در کنار سایر هزینههای دولتی و عمومی پرداخت کنند. بهطور نمونه تنها در یک دهه اخیر وابستگی صندوقهای بازنشستگی از 5هزار میلیارد تومان در سال 90 به حدود ۲۱۷ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۱ رسیده است، با این پیوست که برخی از صندوقهای بازنشستگی از طریق دریافت بودجه خود به واسطه مجموعه و ستاد بالادست وابستگی دخل و خرج خود به بودجه عمومی را پنهان کردهاند.
بررسی وضعیت صندوقهای بازنشستگی یکی از مؤلفههایی است که میزان آیندهنگری کشورها را در بعد اقتصادی نشان میدهد، شاید به همین دلیل است که در برخی کشورها سهم صندوقها در تولید ناخالص داخلی قابل ملاحظه است و این صندوقها در حوزه سرمایهگذاریهای دانشبنیان نسبت به سایر بخشها پیشتاز هستند.
اگرچه صندوقهای بازنشستگی در ایران نیز سهمی در جیدیپی دارند و به لحاظ سرمایهگذاری نیز برای خود بودجهای دارند و نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز برای جذب این سرمایهگذاریها در حوزه انتخابیه با یکدیگر در رقابت هستند و معمولاً روندهای استیضاح وزرا نشان میدهد که نحوه تخصیص سرمایهگذاریها در استانهای مختلف مورد نظر و گاهی نقد نمایندگان مجلس اسلامی است اما در یک کلام باید گفت وضعیت عمومی صندوقهای بازنشستگی به عنوان یکی از بخشهای مالی ایران نه تنها مناسب نیست بلکه وابستگی این صندوقها به بودجه دولتی و عمومی رفته رفته در حال افزایش است از این رو برخی کارشناسان اقتصادی و اساتید دانشگاه از عبارت بحران برای ترسیم وضعیت کنونی صندوقهای بازنشستگی استفاده میکنند.
بیپرده باید گفت ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی در ایران به کمک بودجه عمومی به تأخیر افتاده است از این رو برخی تحلیلگران و پژوهشگران معتقدند افزایش میزان کسری بودجه کشور یکی از ریشههایش کمکهای قابل ملاحظه دولت به صندوقهای بازنشستگی است.
یکپنجم بودجه در اختیار صندوقهای بازنشستگی
بر اساس جداول بودجه میزان اعتبارات دریافتی صندوقها از حدود 5 هزار میلیارد تومان در سال 1390 به حدود ۲۱۷ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۱ رسیده است. به عبارتی در 11 سال اخیر به صورت مستمر نسبت درآمد حاصل از دریافت حق بیمه به هزینه پرداخت مستمری کاهش یافته است. در این بین باید گفت اعتبار کمکی به صندوقهای دستگاهی همچون صندوق بازنشستگی کارکنان صداوسیما، صندوق بازنشستگی کارکنان هما و... در این آمار لحاظ نشده است.
در ایران ۱۸ صندوق بازنشستگی وجود دارد که در مجموع حدود 6/23 میلیون مشترک و مستمریبگیر اصلی را تحت پوشش قرار دادهاند.
چهار صندوق از این ۱۸ صندوق در حال حاضر به پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگان خود از محل منابع داخلی قادر نبوده و در قوانین بودجه سالانه مبالغی برای کمک به آنها در نظر گرفته میشود.
از منظر بودجهای نکته قابل تأمل در این خصوص رشد فزاینده مقدار این کمکها در اثر اتخاذ تصمیمات هزینهساز برای صندوقها و همچنین رسیدن تعداد قابل توجهی از شاغلان فعلی به سن بازنشستگی است.
بر اساس آخرین آمارهای منتشرشده در سال ۱۳۹۹ حدود 17/9 میلیون نفر مشترک اصلی سازمان تأمین اجتماعی، حدود 2/5 میلیون نفر مشترک اصلی صندوق بازنشستگی کشوری، حدود 1/5 میلیون نفر مشترک اصلی صندوق روستاییان و عشایر و 1/1 میلیون نفر مشترک اصلی صندوق تأمین اجتماعی نیروهای مسلح هستند.
از بین صندوقهای بازنشستگی، صندوق بازنشستگی کشوری، نیروهای مسلح و صندوق بازنشستگی کارکنان فولاد از طریق منابع داخلی خود قادر به پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگان خود نبوده و در بودجه سالانه بهصورت مستقیم مبالغ قابل توجهی به آنها اختصاص مییابد.
البته اکثر صندوقهای دستگاهی نیز این وضعیت را دارند، با این تفاوت که کمبود درآمد آنها از طریق دستگاه مادر مثل سازمان صداوسیما، هواپیمایی ملی ایران و... تأمین میشود و لذا این ارقام بهصورت شفاف در بودجه عمومی ذکر نمیشود؛ بهعنوان مثال تأمین اعتبار حدود ۱۲۰۰ میلیارد تومان از هزینههای صندوق بازنشستگی کارکنان صداوسیما در سال ۱۴۰۰ از محل بودجه سازمان صداوسیما انجام شده است.
نسبت پشتیبانی شاخصی است که نشاندهنده وضعیت جریان مالی ورودی به جریان خروجی صندوقهاست و برابر است با نسبت تعداد بیمهشدگان به تعداد پروندههای مستمریبگیران. با این توضیح طبیعی که هرچه اندازه این نسبت بزرگتر باشد آن صندوق از نظر درآمد و هزینه در نقطه مطلوبتری قرار دارد.
بررسی آمارهای منتشر شده سازمان تأمین اجتماعی نشان میدهد که روند تغییرات این شاخص در ۱۰ سال اخیر برای این سازمان نزولی بوده و مقدار آن تا سال ۱۳۹۶ به زیر 4/4 رسیده است. به عبارت بهتر، در ۱۰ سال اخیر به صورت مستمر نسبت درآمد حاصل از دریافت حق بیمه به هزینه پرداخت مستمری کاهش یافته است. آمارهای منتشر شده نشان میدهد که از این نظر سایر صندوقها نیز وضعیت مناسبی ندارند.
با توجه به افزایش وابستگی صندوقهای بازنشستگی به بودجه دولتی باید برای بهبود وضعیت دخل و خرج این صندوقها فکری کرد در غیر این صورت به زودی نیمی از درآمدهای بودجه عمومی در عمل باید به صندوقهای بازنشستگی در ایران اختصاص یابد.
