تعداد قابلتوجهی از الواح هخامنشی در حفاریهای قانونی مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو امریکا در دهه ۱۹۳۰ کشف شدند. این الواح برای بررسی و مطالعهای سه ساله راهی دانشگاه شیکاگو شدند، اما دیگر بازنگشتند. دو دادگاه از چهار دادگاه امریکایی به نفع ایران رأی دادهاند، اما هنوز لوحی به ایران نیامدهاست.
بعد از درگذشت پروفسور ریچارد هلک، مسئول بررسی الواح هخامنشی در سال ۱۹۶۷ قرار شد این الواح به ایران برگردانده شود، اما این اتفاق نیفتاد. آغاز برگرداندن این الواح با سروصدای رسانهای همراه بود و یک خانواده یهودی از این اتفاق سوءاستفاده کرد و باعث کند شدن روند بازگرداندن این آثار شد.
آن خانواده یهودی ادعایی بیاساس کردند و باعث شدند کتیبهها توقیف شوند و دستور داده شود کتیبهها تا زمان نتیجه نهایی رأی دادگاه در دانشگاه شیکاگو بماند.
کار به شکایت و دادگاه کشید. به گفته عبدالمجید ارفعی، استاد باستانشناسی دانشگاه تهران، نتیجه رأی دو دادگاه اول و دوم به ضرر ایران بود، اما خوشبختانه دادگاه سوم با تلاشهای آقای مشکور در وزارت امور خارجه به نفع ایران به پایان رسید. دادگاه چهارم نیز به نفع ایران بود تا اینکه آن خانواده نسبت به آخرین رأی دادگاه، درخواست استیناف داد و در نهایت اسفند ۱۳۹۶ رأی نهایی به نفع ایران صادر شد. بر اساس توافق سال ۱۳۱۴ دانشگاه شیکاگو با دولت وقت ایران، این دانشگاه باید دو نسخه از نتیجه هر مطالعه و کاری را که روی آثار انجام میداد، در اختیار ایران قرار دهد، اتفاقی که هرگز رخ نداد.
عبدالمجید ارفعی را میتوان یکی از معدود افراد ایرانی دانست که بعد از انتقال الواح هخامنشی، موفق به دیدن این آثار در دانشگاه شیکاگو شدهاست. او در این زمینه نیز به ایسنا گفت: «یکبار که برای عکاسی از گلنبشتههای باروی تختجمشید شیکاگو رفتم، موفق به دیدن الواح شدم. در گذشته نیز یکبار به عنوان گواه دولت ایران در دادگاه امریکا حاضر شدم تا گواهی دهم این کتیبهها اصلاً تجاری نیستند، در آن زمان نیز الواح را دیدم.»
این استاد دانشگاه افزود: «در آن زمان در دادگاه اعلام کردم همه اقدامات ایران و دانشگاه شیکاگو در مورد این الواح، فرهنگی است، همانطور که در دولت وقت و در زمان انتقال کتیبهها به شیکاگو، مسئله فرهنگی بوده و تلاش میکردیم تا با تاریخ و زبان خود آشنا شویم و دانشمندان دیگر کشورها نیز از این گلنوشتهها بهره ببرند.»
سال گذشته مجید تخت روانچی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد گفت: حدود ۹۰ سال پیش الواح هخامنشی برای مطالعه با قرار امانت سه ساله به مؤسسه شرقشناسی شیکاگوی امریکا رفته و از آن زمان تا امروز متأسفانه به صورت کامل بازگردانده نشدهاست.
وی با یادآوری اینکه این الواح بخشی از فرهنگ و تاریخ کشور و متعلق به مردم ایران است، خاطر نشان کرد: امریکا هر بار به بهانهای این کار را به تعویق میاندازد، در حالی که خود امریکاییها هم قبول دارند، این الواح به صورت امانت به امریکا آمدهاست.
همین چند روز پیش هم تخت روانچی در نشست مجمع عمومی سازمان ملل برای تصویب قطعنامه استرداد اموال فرهنگی به کشورهای مبدأ، از نقش یونسکو در ممانعت از قاچاق اموال فرهنگی تمجید کرد.
وی بر ضرورت افزایش تلاشهای این نهاد به منظور مساعدت در استرداد اموال فرهنگی تأکید کرد و گفت: اموال فرهنگی مبین تاریخ، تمدن و هویت کشورهای خود هستند و مالکیت آن توسط مردم آن کشورها یک حق بشری است. از این رو جامعه بینالمللی مسئولیت مشترک و نیز تعهد حقوقی و اخلاقی به منظور حفظ آنها و از جمله تضمین بازگشت آنها به کشورهای مبدأ را دارد. این تعهد فراتر از معاهدات بینالمللی موجود و کشورهای اطراف این معاهدات است.
روانچی در این نشست افزود: ایران به بندی از معاهده ۱۹۷۰ یونسکو درباره استرداد اموال تاریخی منتقد است که چرا اموالی که بیش از ۵۰سال پیش از کشوری به سرقت رفته قابل پیگیری نیستند.
