جرم توهین یک جرم مطلق است و مقید به نتیجه خاصی نیست. بر همین اساس اگر مخاطب توهین از شأن اجتماعی بالایی هم برخوردار باشد و عملاً از توهین آن فرد ناراحت نشود، باز هم جرم توهین به صرف موهن بودن رفتار مرتکب آن انجام گرفته است.
توهین در علم حقوق و قوانین موجود در کشور ما جرمانگاری شده است. خواه این توهین در فضای مجازی اتفاق بیفتد یا در فضای حقیقی جامعه رخ بدهد. نکته مهم در این خصوص این است که مجازات اشخاصی که با استفاده از اپلیکیشنهای داخلی و خارجی از قبیل تلگرام، واتساپ، اینستاگرام، توییتر، کلاب هاوس، دیوار، روبیکا، سروش و... به دیگران توهین میکنند، همچون کسانی است که در کوچه و خیابان به دیگران اهانت میکنند.
حساسیت قانونگذار به هتک حرمت
هتک حرمت اشخاص مطابق با ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات جرم بوده و قانونگذار ما به صراحت در خصوص توهین ساده به افراد بیان کرده که توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک چنانچه موجب حد قذف نباشد به مجازات جزای نقدی درجه شش محکوم خواهد شد.
معنی قذف از نظر حقوقی یعنی دادن نسبت ناروای زنا یا لواط به دیگری و بسیار شبیه توهین یا افتراست، اما قانونگذار به جهت تأثیری که روی حیثیت و آبروی مخاطب قذف و اطرافیان مخاطب دارد آن را جرمی خاص با آثار و احکام و مجازات خاص دانسته است. این جرم از جمله جرایم حدی است. به این معنا که مجازات آن در شریعت اسلام مشخص شده است. نکته مهمی که باید در خصوص جرم توهین گفته شود این است که برای تحقق جرم توهین راست یا دروغ بودن اعمال به کار رفته شرط نیست و عمده مطلب این است که گفتار یا رفتار در نظر عرف جامعه وهنآور و سبککننده باشد.
همه ما انسانها از آنجایی که اشرف مخلوقات هستیم دارای ارزش و احترام از سوی همدیگر هستیم و این مسئله فارغ از جایگاههای اجتماعی ماست. یکی از چیزهایی که باعث میشود این ارزش و احترام در جامعه از بین برود توهین به همدیگر است. توهین در لغت به معنی خوار کردن است و اکثر نظامهای حقوقی در جهان توهین را یک جرم تلقی کرده و برای آن مجازات سنگینی هم در نظر گرفتهاند... شرایط محقق شدن جرم توهین
جرم توهین یک ضد ارزش در جامعه و یکی از جرائم علیه حیثیت معنوی اشخاص محسوب میشود و در اصطلاح به هر رفتاری اعم از فعل، گفتار، اشاره یا نوشتار و... دلالت دارد که بتواند به نحوی موجب سبک کردن یا خوار و خفیف کردن مخاطب توهین شود و عرف جامعه هم آن را نپذیرد.
برای مثال رفتارهایی مثل آب دهان به روی دیگری انداختن، تحقیر کردن افراد، تنه زدن تحقیرآمیز به دیگران، برداشتن کلاه دیگری، برخی اشارات انگشتان دست، نگاههای معنی دار به جنس مخالف، تمسخر کردن لباس، لهجه، ظاهر افراد و... که به طور عرفی باعث تحقیر و خوار کردن افراد میشود را ذیل شرایطی میتوانیم موارد جرم توهین در نظر بگیریم.
برای محقق شدن جرم توهین نیاز است فردی که به دیگری توهین میکند از عمل خود آگاهی داشته باشد و به عمد به دیگری توهین کند.
بنابراین برای تحقق جرم توهین اولاً مرتکب جرم توهین نباید در حالت خواب، بیهوشی، هیپنوتیزم، مستی و نظایر آن باشد.
ثانیاً باید به موهن بودن رفتار خود آگاهی داشته باشد نه آنکه به دلایلی مثل تفاوت فرهنگی، اجتماعی، زبانی، قومی و از این قبیل موارد نسبت به موهن بودن رفتار خود جاهل باشد. در این صورت، فرد مرتکب جرم توهین نشده است، چراکه نسبت به رفتار خود جاهل بوده و از روی قصد آن عمل را انجام نداده است.
توهین در فضای مجازی
در خصوص جرم توهین سایبری یا همان جرم توهین در فضای مجازی به صورت صریح و آشکار چیزی در قانون جرائم رایانهای مصوب ۱۳۸۸ بیان نشده است.
از آنجایی که هتک حیثیت با توهین رابطه متقابل و تنگاتنگی دارد میتوانیم تحت شرایطی مطابق با ماده ۱۶ قانون جرائم رایانهای با افرادی که در فضای مجازی موجب هتک حیثیت دیگران میشوند هم برخورد کنیم.
قانونگذار در این خصوص تأکید کرده است هرکس به وسیله سیستمهای رایانهای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و آن را منتشر یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که از نظر عرف جامعه، موجب هتک حیثیت یک فرد شود، به حبس از ۹۱ روز تا دو سال یا جزای نقدی از ۵ تا ۴۰ میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
از آنجایی که جرم توهین هم ساده است و هم مشدد (تشدید شده و ادامهدار)، قانونگذار ما در ماده ۲۶۲ قانون مجازات اسلامی در خصوص توهین مشدد میگوید هر کس پیامبر اعظم (ص) یا هر یک از انبیای عظام الهی را دشنام دهد یا قذف کند، ساب النبی است و به اعدام محکوم میشود.
سابُّ النَّبی به شخصی گفته میشود که به پیامبر اسلام (ص) فحاشی کند یا چیزی به پیامبر نسبت دهد که موجب تحقیر و نقص او شود. از نظر فقیهان، حکم ساب النبی قتل است. علت این حکم، وجوب حفظ احترام پیامبر و دفاع از دین است. البته شماری از فقهای معاصر هم اجرای این حکم را از اختیارات حاکم اسلامی دانستهاند. قانونگذار در تبصره ماده ۲۶۲ قانون مجازات اسلامی هم تصریح کرده است قذف هر یک از ائمه معصومین (ع) یا حضرت فاطمه زهرا (س) یا دشنام به ایشان در حکم سابُّ النَّبی است.
اهانت به مقدسات
نکته مهم در خصوص جرم توهین که باید به آن توجه داشت این است که توهین ممکن است به صورت حضوری یا غیابی باشد. در واقع لازم نیست حتماً در حضور شخص او را مورد توهین قرار دهند بلکه همین که فردی را در غیابش مورد توهین قرار بدهند مرتکب جرم توهین شدهاند.
اهانت به مقدسات هم در قانون کشور ما جرم محسوب میشود. در همین خصوص قانونگذار در ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی مربوط به تعزیرات بیان کرده است هر کس به مقدسات اسلام یا هر یک از انبیای عظام یا ائمه طاهرین (ع) یا حضرت صدیقه طاهره (س) اهانت نماید اگر مشمول حکم سابالنبی باشد اعدام میشود و در غیر این صورت به حبس از یک تا پنج سال محکوم خواهد شد.
مقصود از مقدسات، تمامی اشخاص و اماکن متبرکهای است که در دین اسلام از جایگاه ویژه و خاصی برخوردار است. ذکر این نکته ضروری است که منظور از پیامبران عظیمالشأن تمامی پیامبران هستند.
در ماده ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی هم قانونگذار ما به صراحت در تعریف قذف گفته که قذف عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص، هرچند آن شخص مرده باشد. نکته مهمی که در خصوص قذف وجود دارد و باید به آن اشاره و توجه داشت این است که قذف باید روشن و بدون ابهام باشد و نسبت دهنده به معنای لفظ آگاه و قصد انتساب داشته باشد گر چه مقذوف یا مخاطب حین قذف از مفاد آن آگاه نباشد.
قذف علاوه بر بیان کردن، از طریق نوشتن هرچند به شیوه الکترونیکی نیز محقق میشود. هر وقت کسی به دیگری بگوید تو با فلان زن زنا یا با فلان مرد لواط کردهای فقط نسبت به مخاطب، قاذف محسوب میشود و قذف در صورتی موجب حد میشود که قذف شونده هنگام قذف، بالغ، عاقل، مسلمان، معین و غیرمتظاهر به زنا یا لواط باشد و مطابق ماده ۲۵۰ قانون مجازات اسلامی مجازات قذف ۸۰ ضربه شلاق حدی است.
توهین به مقامات دولتی و رسمی
توهین به مقامات عالی کشور هم میتواند به عنوان یکی از مصادیق مشدد جرم توهین محسوب شود. به بیانی سادهتر در خصوص توهین ساده و مشدد باید گفت هر چقدر شخصی که به او توهین میشود از شأن و مقام اجتماعی بالاتری برخوردار باشد به همان نسبت توهین به او هم جرم بزرگتری محسوب میشود.
بر همین اساس توهین به مقامات دولتی و رسمی کشور دارای مجازات سنگینتری نسبت به توهین به افراد عادی جامعه است.
قانونگذار ما هم در خصوص توهین به مقامات رسمی کشور در ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات گفته است هر کس با توجه به سمت به یکی از رؤسای سه قوه یا معاونان رئیسجمهور یا وزرا یا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی یا نمایندگان مجلس خبرگان یا اعضای شورای نگهبان یا قضات یا اعضای دیوان محاسبات یا کارکنان وزارتخانهها و مؤسسات و شرکتهای دولتی و شهرداریها در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین کند به سه تا شش ماه حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق یا به ۲ تا ۲۵ میلیون ریال جزای نقدی محکوم خواهد شد.
این نکته هم نباید دور از ذهن بماند که در جامعه ما از آنجایی که مقام معظم رهبری هم از نظر سیاسی و هم از نظر شرعی بالاترین مقام رسمی در کشور محسوب میشود بر همین اساس اگر فردی به ایشان توهینی کند مجرم است و مجازات آن فرد مطابق ماده ۵۱۴ است.
قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات در ماده ۵۱۴ توضیح داده است هر کس به حضرت امام خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی و مقام معظم رهبری به نحوی اهانت کند به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد.
توهین از طریق مزاحمت تلفنی
نکته مهم در خصوص اثبات جرم توهین این است که اگر توهین به صورت مکتوب باشد مثل ارسال پیامک در فضای مجازی یا مجله، روزنامه، خبرگزاری و... با ارائه مکتوبات به راحتی قابل اثبات است، اما اگر توهین به صورت شفاهی باشد غالباً به وسیله شهادت شهود یا اقرار توهین کننده نزد مراجع قضایی قابل اثبات است.
توهین به مقامات سیاسی خارجی که به کشور ما سفر میکنند هم جرم است. با توجه به ماده ۵۱۷ قانون مجازات بخش تعزیرات که میگوید هر کس علناً نسبت به رئیس کشور خارجی یا نماینده سیاسی آن که در قلمرو خاک ایران وارد شده است توهین نماید به یک تا سه ماه حبس محکوم میشود.
البته شرط تحقق ماده ۵۱۷ تا حدودی پیچیده است و مثلاً در تبصره همین ماده، قانونگذار میگوید اعمال مواد این فصل منوط به تقاضای دولت مربوطه یا نماینده سیاسی آن دولت یا مطالبه فرد توهین شده یا ولی اوست و در صورت گذشت کردن آن مقام خارجی، تعقیب جزایی توهین کننده هم متوقف خواهد شد.
گاهی هم ممکن است جرم توهین از طریق مزاحمت تلفنی برای افراد رخ دهد. شاید تا به حال با این مسئله که فردی به تلفن شما زنگ بزند و برای شما ایجاد مزاحمت کند روبهرو شدهاید. قانونگذار ما اینگونه مزاحمتها به وسیله تلفن را مطابق با ماده ۶۴۱ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات دانسته است.
قانونگذار در این ماده قانونی با صراحت تأکید کرده است هر گاه کسی به وسیله تلفن یا دستگاههای مخابراتی دیگر برای اشخاص ایجاد مزاحمت نماید علاوه بر اجرای مقررات خاص شرکت مخابرات، مرتکب به حبس از یک تا شش ماه محکوم خواهد شد.
نکته مهم در خصوص ماده ۶۴۱ این است که مجازاتی که در این ماده در نظر گرفته شده فقط برای ایجاد مزاحمت است. اگر فردی همراه با مزاحمت به فرد دیگر توهین یا او را تهدید کند و... به هر دو مجازات یعنی هم مجازات مزاحمت و هم جرمی که مرتکب شده است محکوم خواهد شد.
*محقق و پژوهشگر علم حقوق
