توسعه روابط با همسایگان را باید یکی از مهمترین اولویتهای دولت سیزدهم در عرصه سیاست خارجی دانست؛ اولویتی که توانسته است طی چند ماه جدید فضای مثبت و امیدبخشی را نسبت به آینده ایجاد کند، آن هم در شرایطی که طی هشت سال گذشته اولویت دستگاه دیپلماسی کشور حول توسعه یکجانبه روابط با کشورهای غربی معنا و مفهوم پیدا میکرد.
احیای روابط دولت سیزدهم با برخی کشورهای منطقه این نوید را میدهد که جامعنگری جای تکبعدی بودن دستگاه دیپلماسی را خواهد گرفت و مسئولان ارشد این وزارتخانه متفاوتتر از گذشته رفتار خواهند کرد. رئیسجمهور نیز در نخستین روزهای شروع به کار دولت میفرماید: «توسعه روابط با کشورهای همسایه از سیاستهای اصلی ماست. ما در دولت برای ارتباط با ۱۵ کشور همسایه هیچ مشکلی نداریم، زیرا روابط با همسایگان در اولویت ما قرار دارد.»
پایان ۸ سال سیاست خارجی تکبعدی
طی همین هشت سال، نبود کلاننگری در پیشبرد سیاستهای کلان نظام در عرصه سیاست خارجی و تکبعدی شدن دستگاه دیپلماسی به قدری نگرانکننده بود که همگان پی بردند در نگاه دولتمردان تدبیر و امید، سیاست
منطقهای- جهانی صرفاً در مذاکرات هستهای و جلسات فاقد نتیجه ایران و ۱+۵ در وین، ژنو و لوزان خلاصه میشود و سایر ابعاد سیاست خارجی آنقدر کمارزش است که مسئولان ارشد دستگاه دیپلماسی نیازی به برگزاری جلسات و رایزنیهای مرسوم دیپلماتیک درباره آن نمیبینند. تکبعدی بودن دستگاه سیاست خارجی به قدری آزاردهنده بود که رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز در سخنرانیهای مختلف از ضرورت همهجانبهگرایی در عرصه روابط خارجی و به خصوص در توسعه روابط با کشورهای منطقهای سخن به میان آوردند. در همین زمینه معظمله با تأکید بر «گشودن چتر دیپلماسی بر همه جهان و متمرکز نشدن بر روابط با چند کشور محدود» از لزوم ترمیم روابط با کشورهای غیرغربی نیز سخن به میان میآورند، به عنوان نمونه ایشان سال ۹۶ در یکی از سخنرانیهای خود در همین باره میفرمایند: «تعامل با دنیا، صرفاً محدود به تعامل با امریکا و چند کشور غربی نمیشود. همه دنیا فقط اروپا و... غرب نیست، دنیا جای وسیعی است. قدرتها هم امروز در دنیا پخششده و تقسیمشده، شرق دنیا - یعنی منطقه آسیا- امروز مرکز یک قدرت عظیمی است. ما با اینها ارتباط داریم. در حقیقت، عرصه بینالملل، از حالت «تکقطبی» به سمت «چندقطبی» در حال حرکت است.»
جمهوری اسلامی امروز محور تحولات منطقه است
در همین زمینه صباح زنگنه، کارشناس مسائل بینالملل با بیان اینکه کل منطقه در حال عبور از مرحله تحول است، اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران محور تحولات منطقه است. حضور مقامات اماراتی در تهران در کنار گفتگوها بین ایران و عربستان و حضور فعال جمهوری اسلامی در اجلاس منطقهای مؤید این موضوع است.
وی افزود: لازم است جمهوری اسلامی ایران با قرائت واقعبینانه و فراگیر از تحولات منطقه، ابتکار عمل را بیش از گذشته در دست بگیرد و روابط منطقهای را در جهت همکاری و حول محور هماهنگی منطقهای پیش ببرد.
زنگنه توجه به تواناییهای ملی و تولید داخلی، از بین بردن موانع و کاهش مقررات زائد را مرحله اول و مهمترین مرحله برای پیشرفت کشور ارزیابی کرد و گفت: مرحله دوم، بهره بردن از فضای پیرامونی و منطقهای و مرحله سوم، توجه به نقش و جایگاه جمهوری اسلامی ایران در روابط بینالمللی، فراتر از کشورهای پیرامونی و نزدیک است.
وی افزود: این سه مرحله میتوانند همزمان هم مورد توجه قرار گیرند و تقویت داخل در اولویت اول قرار گیرد و مسائل منطقهای در اولویت دوم و ارتباط وسیعتر با کل جهان به غیر از رژیمصهیونیستی در اولویت سوم قرار گیرد.
زنگنه اقتصاد نصف همسایگان ایران را تقریباً مبتنی بر انرژی ارزیابی کرد و افزود: این کشورها میتوانند برای جلوگیری از نوسانات غافلگیرکننده در بازارهای جهانی مثل بازار نفت و گاز باهم همکاری کنند.
این تحلیلگر مسائل بینالملل توان جمهوری اسلامی ایران به لحاظ صنعتی، دسترسی به منابع انرژی ارزانقیمت و داشتن نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده را یادآور شد و گفت: این عوامل میتوانند تحولی واقعی و جدی در تولید ملی ایران ایجاد کنند و کشورهای همسایه و حتی کشورهایی را که پایههای اقتصادی مشابه ایران دارند به همکاری با جمهوری اسلامی به خاطر این مزیتهای نسبی ترغیب کند. از طریق توسعه همکاریها با همسایگان در حوزه گردشگری، صدور خدمات فنی و مهندسی و صادرات محصولات کشاورزی میتوان زمینه عبور از بحرانهای اقتصادی را فراهم کرد.
تنشها با همسایگان در دولت سیزدهم کاهش یافته است
همچنین محسن پاکآیین، دیپلمات پیشین دستگاه دیپلماسی نیز درباره سیاست خارجی دولت سیزدهم برای توسعه روابط با همسایگان خاطرنشان کرد: در مجموع توسعه روابط با همسایگان و تلاش برای کاهش اختلافات همسایگان، یکی از مزیتهای سیاست خارجی هر کشوری است. وی همچنین تشریح کرد: به هر میزان یک کشور بتواند ارتباطات نزدیک و دوستانه و مبتنی بر اعتماد و احترام متقابل با همسایگان خود داشته باشد آن کشور در سیاست خارجی موفقتر و دارای دیپلماسی پیشرفتهتر و سازندهتری است.
این دیپلمات پیشین، سیاست دولت سیزدهم در حوزه تنشزدایی را قابل تقدیر دانست و گفت: بحث تنشزدایی دقیقاً در چارچوب تقویت روابط با همسایگان قابل تحلیل است و دولت سیزدهم عزم خود را برای تقویت روابط با همسایگان در عمل نشان داده است.
پاکآیین، تنش لفظی بین ایران و جمهوری آذربایجان در ماههای ابتدایی دولت سیزدهم را یادآور شد و افزود: خوشبختانه با رویکرد سازنده دولت سیزدهم و همچنین دولت جمهوری آذربایجان، این اختلافات خیلی سریع کاهش پیدا کرد و ظرفیتهای همکاری تقویت شد. در حاشیه اجلاس اخیر سازمان همکاری اقتصادی اکو، شاهد امضای قرارداد سوآپ صادرات گاز از ترکمنستان به آذربایجان با وساطت ایران بودیم که گامی رو به جلو برای کاهش اختلافات بود.
نوذر شفیعی نیز گفتگوهای ایران با برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله عربستان و امارات را برای توسعه روابط با کشورهای منطقهای مؤثر خواند و گفت: مذاکرات بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس را باید به فال نیک گرفت. هر چند تنشها میان ایران و برخی کشورهای عربی حوزه جنوبی خلیج فارس، تنشهایی نیست که یکشبه قابل حل باشد.
وی در تبیین علل و عوامل منجر به فراهم شدن زمینههای گفتگو میان ایران و این کشورها گفت: واقعبینی ایران و این کشورها در این زمینه یکی از عوامل مؤثر بوده است. کشورهای منطقه به این درک رسیدهاند که تداوم تنش جز از بین بردن فرصتها، منفعتی برای مردم منطقه ندارد.
کاهش تحریمها میتواند نتیجه تغییر رویکرد باشد
همانطور که اشاره شد فاصله گرفتن دولت سیزدهم از رویکردهای سابق نظیر توسعه روابط با کشورهای غربی آن هم به صورت یکجانبه و تأمین حداکثری مطالبات غربیها بر پایه این دیدگاه و جایگزین کردن توازن در روابط با کشورهای منطقهای و سایر مناطق چشمانداز مثبتی را در پیشبرد سیاستهای کلان جمهوری اسلامی ایران و تأمین منافع مردم در عرصه سیاست خارجه پیش روی جامعه ایرانی قرار داده است که به شرط استمرار میتواند نتایج ملموس فراوانی را نظیر کاهش قدرت اثرگذاری تحریمهای بینالمللی به واسطه بهبود روابط تجاری و اقتصادی با کشورهای منطقه به همراه داشته باشد.
