دومین دریاچه آب شیرین کشور به دلیل بیتوجهی مورد تاخت و تاز زمینخواران قرار گرفتهاست
تالاب پریشان یا فامور پس از دریاچه زیوار بزرگترین دریاچه آب شیرین کشور است که حالا به واسطه چاههای غیرمجاز، جادهسازی و نیروگاه گاز نزدیک آن قربانی تغییر کاربری سودجویان واقع شدهاست. این تالاب که یکی از بزرگترین دریاچههای آب شیرین غرب آسیا هم هست، اکنون معطل تصمیمگیریهای وزارت جهاد کشاورزی و نیرو برای احیاشدن است.
تالاب پریشان به عنوان بزرگترین دریاچه آب شیرین مرکز کشور به خاطر خشکیهای گسترده در حال تبدیل شدن به مکانی برای انتشار ریزگردهاست. این تالاب با وسعتی حدود ۵ هزار هکتار در نزدیکی کازرون در شرق استان فارس و در منطقه حفاظتشده ارژن واقع شدهاست.
رشد ۱۴ برابری چاههای اطراف تالاب
تالاب پریشان که به عنوان دریاچه پریشان هم شناخته میشود، از تالابهای انگشتشمار کشور است که هم در کنوانسیون رامسر ثبت و هم از طرف یونسکو به عنوان ذخیرهگاه زیستکره شناخته شدهاست. تالاب پریشان به لحاظ ارزشهای اکولوژیک (یعنی ارزش محیطزیستی و زیستگاهی برای ساکنان مناطق و شهرهای اطراف) جزو تالابهای مهم کشور و حتی غرب آسیاست. اهمیت این تالاب در زندگی مردم اطراف آن به حدی بوده که علاوه بر ثبت در کنوانسیون رامسر، از سوی یونسکو نیز به عنوان ذخیرهگاه زیستکره معرفی شدهاست. آب تالاب پریشان از طریق برف و باران، روانآبها، آبهای زیرزمینی، زهآبهای کشاورزی (روانآبهای رها شده از زمینهای کشاورزی) و چشمههای دائمی و فصلی تأمین میشود. ضربه جدی به این تالاب ۱۴ سال قبل، از طریق اجازه حفر بیرویه چاههای کشاورزی مجاز و غیرمجاز به این تالاب زده شد. آمارهای معاونت آموزش و پژوهش سازمان محیطزیست نشان میدهد که حفر چاههای غیرمجاز در حاشیه تالاب پریشان در سال گذشته برای مصارف کشاورزی نسبت به سال ۱۳۶۰ رشد حداقل ۱۴ برابری داشتهاست.
از دست رفتن فرصتهای معیشتی مردم
یک متخصص مدیریت زیستبومهای تالابی در خصوص علت احیا نشدن تالاب پریشان به باشگاه خبرنگاران جوان گفت: البته کشاورزی تنها علت نبوده، چراکه از یک سو به واسطه احداث جاده در محدوده تأثیرگذار بر تالاب، برخی از چشمههای تأمینکننده آب تالاب خشک شد و علاوه بر این نیروگاه گازی که در نزدیکی تالاب قرار گرفته، جدای از اثرگذاری بر تشدید میزان تبخیر سطحی، سالانه ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار متر مکعب آب مصرف میکند که در حد خود قابلتوجه است.
علی ارواحی در ادامه افزود: اگر چه طی ۱۵ سال اخیر، برای معدود دفعاتی آبگیریهای محدودی در تالاب پریشان رخ داده، اما تا کنون هیچ وضعیت پایداری که امید بازگشت پریشان را زنده کند، مشاهده نشدهاست. به دنبال خشکشدن تالاب، شاهد تخریب چشمانداز، تصرف اراضی تالابی و تغییر کاربری آنها به کشاورزی، افت شدید آب زیرزمینی از بستر تالاب به طور متوسط ۱۴ متر، ایجاد فروچاله و فرونشست زمین، از دست رفتن فرصتهای معیشتی نظیر صیادی، گردشگری، پرنده نگری و صنایعدستی و همچنین ناپدید شدن برخی از گونههای شاخص این تالاب نظیر شنگ، ماهیان بومی و لاکپشتهای تالابی بودهایم و متأسفانه هم اکنون تالاب پریشان به کانونی برای انتشار گرد و غبار مبدل شدهاست.
دریغ از اجرای حتی یکی از شعارهای ستاد احیا
متخصص مدیریت تالابها گفت: کمیته محلی مدیریت تالاب پریشان مدتی پس از خشک شدن تالاب، شکل گرفت و مهمترین وظیفهاش در هماهنگی با ستاد احیای مدیریت تالابهای استان فارس، اجرای برنامه مدیریت تالاب پریشان بودهاست. به گفته وی طی این سالها بارها راهکارهایی نظیر نصب کنتورهای حجمی و هوشمند روی چاههای کشاورزی، مسدود کردن چاههای غیرمجاز، انتقال آب به تالاب از محل سد نرگسی، کاهش مصارف آب از طریق استقرار الگوی کشاورزی پایدار، اجرای روشهای مناسب آبخیزداری و آبخوانداری، تغذیه مصنوعی سفرههای زیرزمینی، احیای چشمههای پیرامون تالاب و تسهیل انتقال آب از چشمهها به درون تالاب و حمایت از کشتهای نوین و کم آببر نظیر کنجد همراه با ایجاد صنایع تبدیلی روی میز کمیتههای استانی و محلی مدیریت تالاب پریشان قرار گرفتهاند.
نیاز به همت جدی ۲ وزارتخانه
ارواحی افزود: متأسفانه دریغ از اجرای آنها که اگر حتی بخشی از این اقدامات به طور جدی در دستور کار قرار میگرفت، تأمین اعتبار میشد و به صورت گسترده اجرا میگردید، هم اکنون شاهد افت بیش از ۱۴ متری سطح آب زیرزمینی، شور شدن آب چاههای کشاورزی، دور از انتظار بودن احیای تالاب پریشان و مخاطرات پیش روی جوامع محلی شاغل در بخش کشاورزی نبودیم. وی با اشاره به نتایج مطالعات انجام شده بیان کرد: از آنجا که احیای تالاب پریشان، طی هفت سال و آن هم در صورت کاهش ۵۰ درصدی مصارف آب کشاورزی و انتقال سالانه ۲۰میلیون متر مکعب آب از سد نرگسی به تالاب، محتمل تشخیص داده شده، نمیتوان با اطمینان گفت که احیای پریشان ممکن است یا محال. تنها میتوان اذعان کرد احیای تالاب پریشان بسیار زمانبر و دشوار بوده و مستلزم مشارکت همگانی، اراده جمعی و باور وابستگی حیات جوامع انسانی به پایداری تالاب است و همزمان نیاز است که وزارتخانههای نیرو و جهاد کشاورزی بیش از پیش مسئولیت پذیرفته و اثرگذارترین راهکارها که مبتنی بر برنامهریزی محلی و تلفیق دانش کارشناسی و بومی بوده، شناسایی و با فوریت تمام به مرحله اجرا گذاشته شوند.
گفتنی است در دو سال اخیر که به دلیل بارندگیهای مناسب بسیاری از تالابهای کشور احیا شدند، تالاب پریشان و تالاب گاوخونی، تنها تالابهایی بودند که آبگیری نشدند. این خود نشان دیگری است از بحرانی بودن وضعیت پریشان؛ احتمالاً این تالاب به زودی در فهرست تالابهای در معرض خطر «مونترو» قرار خواهد گرفت.
