جوان آنلاین: دعوت از دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور کشورمان به‌عنوان نخستین کشور دعوت‌شده و تنها میهمان ویژه غیرعضو و سخنران اصلی اجلاس سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در ترکمنستان، در کنار رایزنی‌های وی با سران و مقام‌های منطقه‌ای، جلوه‌ای از گسترش دیپلماسی منطقه‌ای ایران و تلاش برای تقویت همکاری‌های چندجانبه در مقابل سیاست‌های یکجانبه‌گرایانه امریکاست. ایران در این اجلاس و طرح پیشنهاد‌هایی برای توسعه همکاری‌های ترانزیتی، انرژی، تجاری و زیست‌محیطی، بر اهمیت اتصال ظرفیت‌های منطقه‌ای در برابر فشار‌های خارجی تأکید داشت. پزشکیان همچنین در دیدار با دبیرکل سازمان همکاری شانگهای، بر ضرورت تبدیل توافق‌ها به اقدامات عملی و جلوگیری از تأثیرگذاری سیاست‌های یکجانبه امریکا بر همکاری‌های جمعی تأکید کرد، رویکردی که در کنار دیدار‌های دوجانبه با رؤسای جمهور روسیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان، محور اصلی تحرکات دیپلماتیک ایران در عشق‌آباد بود.
منافع مشترک، نه در رقابت مسیر‌ها که در اتصال مسیرهاست
رئیس‌جمهوری اسلامی ایران که برای شرکت در اجلاس سران کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع، به عشق‌آباد پایتخت ترکمنستان سفر کرده است، روز گذشته در سخنرانی خود در این اجلاس، حضور ایران برای نخستین بار در جایگاه میهمان ویژه این نشست را فرصتی برای تقویت پیوند‌های موجود و گشودن فصل تازه‌ای از همکاری‌ها دانست و گفت: «ایران خود را بخشی طبیعی از جغرافیای به‌هم‌پیوسته منطقه می‌داند که ریشه در تاریخ، فرهنگ، تمدن و پیوند‌های مردمی دارد.» پزشکیان با اشاره به پیامد‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای جنگ روسیه و اوکراین و تأثیر بحران‌ها بر امنیت، تجارت، حمل‌ونقل و بازار انرژی، بر پیوستگی امنیت و ثبات منطقه‌ای تأکید کرد. وی همچنین با اشاره به حملات نظامی امریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در یک سال گذشته، گفت این تحولات نشان داده است که نمی‌توان برای بخشی از منطقه امنیت و توسعه خواست و در بخش دیگر، ناامنی و فشار اقتصادی ایجاد کرد.
رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه ایران همواره از گفت‌و‌گو و راه‌حل دیپلماتیک حمایت کرده است، تصریح کرد: «مذاکره در سایه زور، مذاکره نیست تحمیل و اجبار است.» وی استفاده ابزاری از تجارت، بانکداری، فناوری، انرژی و نظام مالی بین‌المللی علیه کشورها را عاملی آسیب‌زا برای امنیت اقتصادی و توسعه منطقه دانست و هشدار داد که فشار و تحریم علیه ایران، تجارت، اتصال، انرژی و نظم منطقه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پزشکیان با تأکید بر ضرورت تقویت تاب‌آوری منطقه در برابر جنگ، بحران و اختلال در مسیر‌های اقتصادی و ارتباطی، خاطرنشان کرد: «منافع مشترک ما، نه در رقابت میان مسیر‌ها بلکه در اتصال مسیرهاست.» وی ایران را مسیری طبیعی برای اتصال آسیای مرکزی و اوراسیا به آب‌های آزاد معرفی کرد و گفت بنادر جنوبی ایران در خلیج فارس و دریای عمان، به‌ویژه چابهار، ظرفیت اتصال این منطقه به آسیای جنوبی، آفریقا و اروپا را دارند. رئیس‌جمهور همچنین پیشنهاد ترکمنستان در مجمع عمومی سازمان ملل برای ایجاد کریدور حمل‌ونقل میان آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و اروپا از مسیر دریای خزر را ابتکاری دانست که می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ایران عملیاتی شود.
منطقه نیازمند چندجانبه‌گرایی واقعی است
رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود پیشنهاد کرد فرمت «کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع + ایران» یا «CIS+۱» برای توسعه همکاری‌ها در حوزه‌های ترانزیت، انرژی، تجارت، معدن، سرمایه‌گذاری، فناوری، آب، محیط‌زیست، گردشگری و ارتباطات علمی و فرهنگی ایجاد شود. این سازوکار می‌تواند زمینه همکاری برای مقابله با چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، مسائل زیست‌محیطی دریای خزر و منطقه آرال، جرایم سازمان‌یافته و قاچاق مواد مخدر را نیز فراهم کند. پزشکیان با تأکید بر اینکه «امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند چندجانبه‌گرایی واقعی در منطقه هستیم»، خواستار نقش‌آفرینی کشور‌های منطقه در شکل‌دهی به جهان چندقطبی شد و افزود: «ما به جای گسست، اتصال؛ به جای رقابت فرساینده، همکاری؛ به جای وابستگی یکجانبه، وابستگی متقابل و به جای امنیت مبتنی بر تهدید، امنیت مبتنی بر اعتماد و منافع مشترک را می‌خواهیم.» وی در پایان ابراز امیدواری کرد که آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی و ایران به‌جای فضا‌هایی جدا از هم، بخشی از شبکه‌ای واحد برای همکاری، امنیت و توسعه باشند.
دیدار سران ایران و روسیه
دکتر پزشکیان و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در حاشیه اجلاس‌های عشق‌آباد دیدار و درباره روابط دوجانبه گفت‌و‌گو کردند. در این دیدار، دو طرف ضمن مرور دستاورد‌های روابط تهران و مسکو، بر تقویت همکاری‌های اقتصادی و راهبردی در حوزه‌های انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت تأکید کردند. تسریع در نهایی‌سازی و تکمیل پروژه‌های مشترک و گسترش همکاری‌های همه‌جانبه در راستای منافع دو کشور و ثبات منطقه‌ای نیز از محور‌های گفت‌و‌گو بود. در همین زمینه، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اعلام کرد پزشکیان در دیدار با پوتین پیامی برای انتقال به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، مطرح نکرده است. این اظهارات در پی گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال تماس تلفنی ترامپ با همتای روسی خود بیان شد.
کشورها باید مانع قلدری امریکا شوند
رئیس‌جمهور کشورمان همچنین در دیدار با دبیرکل سازمان همکاری شانگهای، افزایش تعاملات چندجانبه را زمینه‌ساز اجرای سیاست‌های مشترک دانست و بر ضرورت تبدیل گفت‌و‌گو‌ها و توافق‌ها به اقدامات عملی تأکید کرد. وی گفت: «اصولاً باید تلاش کنیم تصمیم‌ها و گفت‌و‌گو‌ها نتیجه‌بخش باشند.»
دکتر پزشکیان با اشاره به اهداف اجلاس‌هایی مانند شانگهای و بریکس، دستیابی کشور‌های عضو به چارچوب‌های اجرایی مشترک در حوزه‌های مالی، اقتصادی، تجاری، امنیتی و سیاسی را ضروری دانست و هشدار داد که تأثیرپذیری این نهاد‌ها از سیاست داخلی امریکا می‌تواند قدرت و انسجام آنها را تضعیف کند. وی با تأکید بر اختلاف میان یکجانبه‌گرایی و چندجانبه‌گرایی، گفت برخی کشورها همچنان از رویکرد‌های زورمدارانه امریکا تبعیت می‌کنند. «امریکا در حال قلدری است و کشورها باید با یکدیگر همکاری کنند که این اجازه را به او ندهند.» رئیس‌جمهور همچنین گفت مسائل قابل حل از طریق گفت‌و‌گو را نمی‌توان با زورگویی و قلدری حل کرد و خواستار همکاری کشورها برای تأمین صلح، رفاه و توسعه شد. دبیرکل سازمان همکاری شانگهای نیز با تأیید ضرورت پرهیز از یکجانبه‌گرایی، اعلام کرد این سازمان در پی تبدیل توافق‌های رهبران به نتایج عملی است. وی توضیح داد که اجرای پیشنهاد‌ها به وجود چارچوب مشخص، پیگیری هماهنگ‌کنندگان ملی و دستیابی به اجماع میان اعضا وابسته است. دبیرکل همچنین پیشنهاد کرد توافق‌های اجرانشده مرتبط با ایران فهرست شوند تا از طریق سفرا و نمایندگان پیگیری شوند. وی احترام به تمامیت ارضی کشورها، عدم توسل به زور و حق بهره‌مندی صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را از اصول مهم همکاری‌های بین‌المللی برشمرد.
دیدار سران ایران و ارمنستان
پزشکیان در دیدار با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان نیز، بر ظرفیت‌های گسترده همکاری میان دو کشور تأکید کرد و گفت: «زمینه‌های فراوانی برای همکاری میان ایران و ارمنستان وجود دارد و امیدواریم روابط دو کشور در تمامی زمینه‌ها بیش از پیش گسترش یابد.» رئیس‌جمهور با اشاره به همسایگی دو کشور، تقویت تعاملات، افزایش هماهنگی و استمرار ارتباطات را زمینه‌ساز تحکیم اعتماد متقابل دانست و آمادگی ایران را برای توسعه همکاری‌ها در حوزه‌های مختلف اعلام کرد. همچنین در دیدار پزشکیان با رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، آخرین وضعیت روابط دوجانبه و روند همکاری‌های مشترک بررسی شد. دو طرف با تأکید بر روابط همسایگی و ظرفیت‌های موجود، بر توسعه مناسبات در حوزه‌های اقتصادی، تجاری، ترانزیتی و منطقه‌ای تأکید کردند. تسریع در اجرای توافق‌های صورت‌گرفته، تکمیل پروژه‌های مشترک و استمرار رایزنی‌های سازنده میان مقام‌های تهران و باکو از دیگر محور‌های این دیدار بود. دو طرف بر اراده مشترک خود برای تقویت همکاری‌ها در زمینه‌های مورد علاقه و پیشبرد اهداف مشترک تأکید کردند.
مجموع این دیدار‌ها و رایزنی‌ها، در کنار پیشنهاد ایجاد سازوکار «CIS+۱» و تأکید بر اجرای عملی توافق‌های سازمان همکاری شانگهای، نشان‌دهنده تمرکز دیپلماسی ایران بر توسعه پیوند‌های منطقه‌ای و گسترش همکاری‌های چندجانبه در حوزه‌های اقتصادی، ترانزیتی و سیاسی است؛ رویکردی که در سخنان رئیس‌جمهور با تأکید بر استقلال تصمیم‌گیری کشورها و مقابله با یکجانبه‌گرایی بازتاب یافت.
نمای نزدیک
خزر مرز سیاسی نمی‌شناسد؛ نجات آن به اراده مشترک نیاز دارد
رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه دریای خزر یک زیست‌بوم به‌هم‌پیوسته است و آسیب به هر بخش آن بر کل این پهنه آبی اثر می‌گذارد، گفت: هیچ یک از کشور‌های ساحلی نمی‌توانند به‌تنهایی خزر را نجات دهند و حفاظت از آن به اراده سیاسی مشترک، همکاری مستمر و اقدام هماهنگ کشور‌های منطقه نیاز دارد. مسعود پزشکیان همچنین با اعلام پیشنهاد ایران برای تدوین برنامه‌ای بلندمدت و منطقه‌ای با هدف مقابله با کاهش سطح آب خزر، بر ضرورت تقویت دیپلماسی محیط‌زیست و استفاده از ظرفیت‌های مشترک کشور‌های ساحلی تأکید کرد. دکتر پزشکیان در نشست فوق‌العاده سران کشور‌های ساحلی دریای خزر در عشق آباد ترکمنستان، با بیان اینکه امروز بیش از هر زمان دیگری به دیپلماسی محیط‌زیست نیاز داریم، اظهار کرد: دریای خزر نمونه‌ای روشن از یک زیست‌بوم مشترک است که مسائل و آسیب‌های آن محدود به مرز‌های سیاسی کشورها نمی‌ماند. از این رو، حفاظت از این دریا مستلزم اراده سیاسی مشترک، همکاری مستمر و اقدامات هماهنگ میان کشور‌های ساحلی است. وی با اشاره به بحران‌ها، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یکجانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی در جهان، تأکید کرد که همکاری‌های زیست‌محیطی می‌تواند زمینه‌ساز اعتمادسازی و همگرایی میان کشورها باشد. رئیس‌جمهور تصریح کرد که محیط‌زیست نباید قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات خارج از منطقه شود. به گفته وی، کشور‌های ساحلی باید با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود و با احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر، برای حفاظت از دریای خزر اقدام کنند. پزشکیان کنوانسیون تهران را که در سال ۲۰۰۳ میان پنج کشور ساحلی خزر به امضا رسید، مهم‌ترین چارچوب حقوقی الزام‌آور منطقه‌ای برای حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر دانست. این کنوانسیون و پروتکل‌های مرتبط با آن موضوعاتی همچون آلودگی نفتی، آلودگی ناشی از منابع مستقر در خشکی، تنوع زیستی، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب خزر را پوشش می‌دهند. رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه مسائل خزر، از آلودگی و تغییرات اقلیمی تا کاهش سطح آب، از مرز‌های سیاسی فراتر می‌روند، خاطرنشان کرد که هیچ کشور ساحلی به‌تنهایی قادر به حل این مشکلات نیست. وی با استقبال از تصمیم برای تشکیل کمیسیون عالی متشکل از معاونان نخست‌وزیران کشور‌های ساحلی، پیشنهاد ایران را برای تدوین برنامه‌ای بلندمدت و منطقه‌ای در چارچوب کنوانسیون تهران با هدف مقابله با کاهش سطح آب دریای خزر مطرح کرد. ابتکاری که بر ضرورت تبدیل همکاری‌های سیاسی به اقدامات عملی و هماهنگ برای حفاظت از این زیست‌بوم مشترک تأکید دارد.
