جوان آنلاین: سال‌هاست یکی از تلخ‌ترین بخش‌های تجربه دانش‌آموزان و حتی خانواده‌هایشان، به دفتر‌هایی مربوط می‌شود که باید از رونویسی و تمرین‌های تکراری پر شوند. هر چند هدف این تکالیف، مرور و تثبیت همان آموخته‌های کلاس درس است، اما گاهی حاصل آن، صرف ساعت‌ها زمانی می‌شود که کودکان با خستگی و بی‌میلی پای دفترهایشان می‌نشینند و والدین نیز ناخواسته با آنها وارد بحث و جدل می‌شوند. در سال‌های اخیر، نگاه رسمی آموزش و پرورش به این شیوه مشق‌نویسی تغییر کرده و تکالیف مهارت‌محور به‌عنوان جایگزینی برای تکالیف طولانی و تکراری مطرح شده است. با این حال، میان این رویکرد آموزشی و آنچه هر روز در کلاس‌های درس و خانه‌ها اتفاق می‌افتد، همچنان فاصله معناداری وجود دارد که نمی‌توان به سادگی از آن گذشت.
باید معنا و مفهوم تکلیف مدرسه بازنگری شود؛ تکالیفی که هدفش تثبیت یادگیری است، اما اگر بدون توجه به سن، شرایط و نیاز‌های دانش‌آموز طراحی شود، می‌تواند به خستگی، دلزدگی و حتی تنش در خانه‌ها منجر شود. به همین دلیل «جوان» درباره ضرورت اجرای تکالیف مهارت‌محور در همه مدارس، نقش معلمان و مدیران و مسئله کتاب‌های کمک‌آموزشی و مشق‌های تکراری، با رضوان حکیم‌زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش، گفت‌و‌گو کرده‌است.
پس از سال‌ها صحبت درباره کنار گذاشتن مشق‌های تکراری و فرسایشی و جایگزینی آنها با تکالیف مهارت‌محور، امروز چه چیزی در خانه دانش‌آموزان ابتدایی تغییر کرده؟ چگونه می‌توان تشخیص داد که یک تکلیف واقعاً به یادگیری کمک می‌کند و صرفاً شکل تازه‌ای از مشق شب سنتی نیست؟ آیا شاخص قابل‌اندازه‌گیری برای این موضوع وجود دارد؟
رویکرد معاونت آموزش ابتدایی، بر اساس اصول تعلیم و تربیت و یافته‌های جدید پژوهشی درباره تأثیر تکالیف بر یادگیری، این است که تکالیف، هدفمند و متناسب با سن و نیاز‌های یادگیری دانش‌آموزان ارائه شود و از تکالیف بی‌هدف، یکسان و تکراری پرهیز کنیم.
در همین راستا، چند سال است برنامه تکالیف مهارت‌محور را پیگیری می‌کنیم. این تکالیف بر کاربرد آموخته‌های کلاس درس در زندگی واقعی تأکید دارد و فعالیت‌هایی را برای دانش‌آموزان در نظر می‌گیرد که با انجام آنها، یادگیری‌شان تثبیت شود. هدف این است که دانش‌آموزان از فعالیت لذت ببرند، خانواده‌ها مشارکتی مسئولانه داشته باشند و کار‌های تکراری تنش‌زا جای خود را به فعالیت‌های هدفمند بدهد. وقتی این ملاحظات رعایت نمی‌شود و به شیوه سنتی، بدون توجه به نیاز‌های یادگیری و شرایط سنی دانش‌آموز، تکالیف متعددی، عمدتاً به شکل رونویسی، ارائه می‌کنیم، علاوه بر خستگی و دلزدگی کودک، زمینه تنش میان او و والدینش، به‌ویژه مادران، فراهم می‌شود. برای مثال، اینکه از دانش‌آموزان دوره اول ابتدایی انتظار داشته باشیم چند ساعت پیوسته بنشینند و تکلیف انجام دهند، غیرقابل‌قبول و غیرواقع‌بینانه است. اقتضائات سنی آنها ایجاب می‌کند تکالیف کوتاه و کاملاً هدفمند داشته باشند. برای طراحی تکالیف مهارت‌محور، دبیرخانه‌ای داریم و یکی از برنامه‌هایی که امسال دنبال می‌کنیم، افزایش آگاهی مدیران، معلمان و خانواده‌هاست تا تصور نکنند هرچه بچه‌ها ساعت‌های بیشتری درگیر رونویسی باشند، یادگیری بهتری خواهند داشت. فعالیت‌های مکمل در خانه می‌تواند به تثبیت یادگیری کمک کند، اما نحوه طراحی آنها بسیار مهم است. تکالیف مهارت‌محور، متناسب با موضوع درس و سن دانش‌آموزان، بر پایه فعالیت‌های عملی در محیط خارج از مدرسه طراحی می‌شود.
متأسفانه برخی مدارس، در کنار مشق شب، از خانواده‌ها می‌خواهند کتاب‌های کمک‌آموزشی نیز تهیه کنند. بنابراین تمرین‌های این کتاب‌ها نیز، به تکالیف دانش‌آموزان اضافه شده و مشکل را تشدید کرده است. نظر شما در این‌باره چیست و برای حل آن چه اقدامی انجام شده‌است؟
این نکته درستی است. برخی مؤسسات، متأسفانه کتاب‌های متعددی با عنوان کمک‌آموزشی و کمک‌درسی منتشر می‌کنند و صفحات زیادی از تمرین‌های تکراری را برای دانش‌آموزان در نظر می‌گیرند. خرید این کتاب‌ها نیز هزینه‌ای به خانواده‌ها تحمیل می‌کند. در مصوبه ۹۵۱ شورای عالی آموزش و پرورش که در دوره گذشته به تصویب رسید، به ممنوعیت برگزاری آزمون‌های تستی هفتگی در مدارس ابتدایی و استفاده از کتاب‌های کمک‌آموزشی و کمک‌درسی اشاره شده است. یکی از زمینه‌های ترویج این کتاب‌ها، اختصاص چند صفحه از آنها به‌عنوان مشق دانش‌آموزان است؛ تکالیفی که معمولاً هدفمند نیست، دانش‌آموز را خسته می‌کند و زمینه سودجویی برخی مؤسسات را نیز فراهم می‌سازد. بنابراین، در آغاز سال تحصیلی لازم است مدیران مدارس اجرای این مصوبه را جدی بگیرند و خانواده‌ها را آگاه کنند. ما نیز برای آگاهی‌بخشی و آموزش معلمان برنامه‌هایی داریم تا از ارائه تکالیف طولانی و تکراری اجتناب کنند و انجام تکالیفی که تعیین می‌کنند، به زمان کوتاهی نیاز داشته باشد. چند فعالیت کوتاه با فاصله‌های زمانی میان آنها، بسیار مؤثرتر از یک تکلیف طولانی و صرفاً تکراری است که کمکی به یادگیری نمی‌کند.
اگر بخواهیم درباره نتایج عملی تلاش‌های معاونت آموزش ابتدایی صحبت کنیم، چه تغییراتی ایجاد شده است؟ آیا برای سنجش این تغییرات، شاخص قابل‌اندازه‌گیری داشته‌اید؟
نمونه‌هایی که همکاران ما در سراسر کشور برای جشنواره تکالیف مهارت‌محور در سال گذشته طراحی کرده بودند، نشان می‌دهد معلمانی که با علاقه این موضوع را دنبال کرده و به تغییر رویکرد موردنظر توجه داشته‌اند، دستاورد‌های بسیار خوبی داشته‌اند. این جشنواره در اصفهان برگزار شد و در تابستان، با حضور وزیر آموزش و پرورش، از برگزیدگان آن تقدیر کردیم. با این حال، هنوز با وضعیت مطلوب، یعنی شرایطی که در همه کلاس‌های درس، معلمان با آگاهی کامل رویکرد خود را از تکالیف سنتی به تکالیف مهارت‌محور، هدفمند و جذاب تغییر دهند، فاصله داریم.
این موضوع به‌طور جدی در دبیرخانه تکالیف مهارت‌محور پیگیری می‌شود و محتوا‌هایی نیز در این زمینه آماده شده‌است. یکی دیگر از اقدامات پیش‌بینی‌شده در دبیرخانه، طراحی نمونه‌های متنوع برای هر دسته از تکالیف مهارت‌محور و ارائه آنها به معلمان است، نمونه‌هایی که بتواند جایگزین تکالیف سنتی و تکراری شود و انتخاب را برای همکاران آسان‌تر کند، تا محدودیت وقت نیز مانع استفاده از این تکالیف نباشد.
هدف ما این است که تکلیف، از فعالیتی تکراری و فرسایشی، به فرصتی برای تجربه، کشف و تثبیت یادگیری تبدیل شود که برای رسیدن به این هدف، همچنان به همراهی و آموزش بیشتر معلمان، مدیران و خانواده‌ها نیاز داریم.
