جوان آنلاین: تحولات شتابان نبرد‌های نوین و ظهور مخاطرات زیستی نوپدید، نظام دفاع غیرنظامی و تاب‌آوری ملی را به یکی از حیاتی‌ترین ارکان امنیت و صیانت از سرمایه‌های انسانی تبدیل کرده است. در این میان، قرارگاه پدافند زیستی کشور به عنوان دیده‌بان عالی و هماهنگ‌کننده راهبردی، نقشی بنیادین در خنثی‌سازی تهدیدات و مدیریت مخاطرات پیچیده زیستی ایفا می‌کند، اما این اقتدار دفاعی بی‌تردید مرهون مجاهدت‌های خاموش دانشمندان و نخبگانی است که مرز‌های دانش را در سخت‌ترین بزنگاه‌ها درنوردیدند. چهره‌های شاخصی، چون سردار شهید دکتر احمد کریمی راهجردی که با رمزگشایی ژنتیکی از ویروس کرونا، راه‌اندازی نخستین آزمایشگاه‌های ایمنی زیستی پیشرفته و خلق واکسن بومی فخرا، نماد جاودانه تلفیق تخصص دانشگاهی، شجاعت علمی و اخلاق تشکیلاتی شد. در این گفت‌وگوی تفصیلی پای سخنان دکتر محمد کریمی‌نیا، پزشک، پژوهشگر ارشد حوزه زیستی، معاون قرارگاه پدافند زیستی کشور و دستیار ویژه ریاست سازمان پدافند غیرعامل در امور زیستی نشسته‌ایم تا به کالبدشکافی ساختار پدافند زیستی، چرخه‌های مهار تهدیدات و ناگفته‌هایی از نبوغ و ابعاد علمی و شخصیتی شهید دکتر احمد کریمی راهجردی، کسی که ساختار فوق‌العاده پیچیده و ریز ژنوم ویروس کرونا را به طور کامل توالی‌یابی و رمزگشایی کرد، بپردازیم.
آقای دکتر کریمی‌نیا، اگر بخواهیم بحث را از مفاهیم پایه‌ای آغاز کنیم، پدافند غیرعامل و به‌ویژه پدافند زیستی در نظام حقوقی و بین‌المللی با چه عناوینی شناخته می‌شود و ریشه تاریخی آن چیست؟
آنچه در ادبیات دفاعی جمهوری اسلامی ایران به عنوان پدافند غیرعامل شناخته می‌شود، در عرصه بین‌المللی پیشینه‌ای دیرینه و ساختاری کاملاً تثبیت‌شده دارد. اغلب کشور‌های جهان، این حوزه ذیل عنوان دفاع غیرنظامی و در برخی کشور‌های منطقه با نام دفاع مدنی تعریف شده و در ساختار‌های دولتی نیز در قالب وزارتخانه‌های شرایط اضطراری سامان یافته است. از منظر تاریخی، دفاع غیرنظامی قدمتی همپای حیات بشر بر کره زمین دارد. از بدو سکونت انسان بر زمین، انسان نخستین برای حفظ جان خود و در مواجهه با خطرات زیست‌محیطی و حیوانات درنده، ناگزیر به غار‌ها پناه می‌برد و ابزار‌های اولیه دفاع را اختراع می‌کرد. انسان‌ها ادوار سخت یخبندان و بلایای گوناگون را با شیوه‌های دفاعی پشت سر گذاشتند و رفته‌رفته از طریق کشاورزی و یکجانشینی به مفهوم تاب‌آوری رسیدند. در کشور ما نیز در دهه‌های گذشته سازمانی تحت عنوان سازمان دفاع غیرنظامی فعال بود که تابلو‌های پناهگاه‌های آن در شهر‌ها به چشم می‌خورد. دفاع غیرنظامی ارکان مشخصی دارد. نخست باید ماهیت تهدیدات احصا شود و سپس زیرساخت‌ها، فرایندها و ساختارها متناسب با نوع آن تهدیدات بازآفرینی شوند. امروزه به دلیل درهم‌تنیدگی تهدیدات مدرن، پدافند غیرعامل و به تبع آن پدافند زیستی به مفهومی بسیار چندبعدی و فناورانه تبدیل شده است.
پدافند کالبدی و زیرساختی چگونه می‌تواند ایستایی و پایداری جامعه را در جریان بحران‌ها و حملات نظامی تضمین کند؟
پدافند در حوزه کالبدی و زیرساختی زیربنای مصونیت کشور است. مباحثی، چون جانمایی دقیق تأسیسات حساس، احداث پناهگاه‌های استاندارد، بهره‌برداری دوگانه از خطوط قطار شهری و اجرای مو‌به‌موی مقررات مهندسی، ستون فقرات دفاع غیرنظامی را تشکیل می‌دهند. تجارب میدانی ما در سالیان اخیر نشان داد سازه‌هایی که مطابق مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان که ویژه پدافند غیرعامل است احداث شده بودند، حتی پس از اصابت پرتابه‌ها و ترکش‌ها، اسکلت و پایداری اصلی خود را حفظ کردند و تلفات جانی و خسارت‌های غیرسازه‌ای در آنها به کمترین میزان ممکن رسید. واقعیت مهندسی این است سازه‌ای که بتواند در برابر چندین اصابت موشک و پرتابه نظامی بایستد، بی‌تردید در برابر حوادث و بلایای طبیعی نظیر زلزله‌های مهیب و سیلاب‌ها نیز به غایت مقاوم و تاب‌آور خواهد بود. تاب‌آوری کالبدی، یعنی ایجاد توان تداوم کارکرد. برای نمونه در زیرساخت‌های رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی، زمانی که ساختمانی با حملات شدید مواجه می‌شود، اما سامانه‌های پشتیبان به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که تنها پس از وقفه‌ای بسیار کوتاه و باورنکردنی پخش برنامه‌ها را از سر می‌گیرند، این نشان‌دهنده یک مهندسی دقیق پدافندی است. در شبکه راه‌ها نیز تدابیر پیشینی و مهندسی جایگزین موجب شد پل‌های مواصلاتی مهمی که مورد اصابت قرار گرفته بودند، ظرف کمتر از سه شبانه‌روز ترمیم و عملیاتی شوند، در حالی که در شرایط عادی فقط انتقال تجهیزات به دو روز زمان نیاز داشت.
تفکیک مأموریت‌های سازمان پدافند غیرعامل از سازمان مدیریت بحران چیست و تهدیدات چگونه دسته‌بندی می‌شوند؟
در نظام حقوقی و قانونی کشور مرز میان وظایف سازمان پدافند غیرعامل و سازمان مدیریت بحران کاملاً شفاف و مستند است. مدیریت بحران اساساً بر حوادث، سوانح و مخاطرات با منشأ طبیعی همچون زلزله و سیل تمرکز دارد، در حالی که پدافند غیرعامل عهده‌دار رصد، پیش‌بینی و مقابله با تهدیداتی است که منشأ انسانی، خصمانه یا عامدانه دارند یا از پیچیدگی‌های فناورانه ناشی می‌شوند. سازمان پدافند غیرعامل بر پایه احصای دقیق، تهدیدات را به هشت دسته تخصصی تفکیک کرده است: تهدیدات زیستی، تهدیدات شیمیایی، تهدیدات پرتوی و هسته‌ای، تهدیدات سایبری، تهدیدات الکترومغناطیس، تهدیدات کالبدی، تهدیدات اقتصادی و نهایتاً تهدیدات مردم‌محور و علوم شناختی. متناسب با هر یک از این هشت ساحت، قرارگاه‌های عملیاتی و پدافندی تخصصی در کشور پایه‌گذاری شد که قرارگاه پدافند زیستی کشور یکی از ارکان محوری آن است.
سند جامع دفاع زیستی کشور چه ارکانی را پوشش می‌دهد و وظایف دستگاه‌های اجرایی در این چارچوب چگونه تعیین شده است؟
پس از تأسیس قرارگاه، نیاز مبرمی به تدوین نقشه راه احساس می‌شد. از این رو حدود دو دهه پیش، سند دفاع زیستی کشور با همراهی صد‌ها تن از نخبگان، دانشگاهیان و مدیران اجرایی عالی کشور تدوین گردید. در این سند راهبردی، دامنه آسیب‌پذیری‌ها و تهدیدات به شش حوزه بنیادین تفکیک شد: نخست انسان و سلامت عمومی، دوم دام و آبزیان، سوم گیاه و نباتات، چهارم آب شرب و ذخایر آبی، پنجم غذا و زنجیره تأمین تغذیه، و ششم دارو و تجهیزات پزشکی که کارخانجات تولید واکسن، فرآورده‌های خونی، ابزار‌های سنجش و ملزومات رفع آلودگی را در برمی‌گیرد. برای ساماندهی این حوزه‌ها، تکالیف نهادی روشنی تعیین شد. وزارت بهداشت متولی سلامت انسان و دارو شد، وزارت جهاد کشاورزی متولی دام، نباتات و شیلات گردید، گمرکات و وزارت اقتصاد عهده‌دار کنترل مرز‌های اقتصادی شدند و وزارت صمت زنجیره تولید صنعتی را بر عهده گرفت. بر مبنای این سند مادر، اسناد تخصصی پایین‌دستی نیز برای تک‌تک بخش‌ها نگاشته و ابلاغ شد.
معماری سازمانی پدافند غیرعامل در بدنه اداری کشور تا چه میزان گسترش یافته و سلسله‌مراتب تصمیم‌گیری آن چگونه است؟
سیستم تشکیلاتی پدافند غیرعامل بر مبنای استفاده از ساختار‌های موجود بدون تحمیل تشکیلات غیرضروری طراحی شده است. در تمام دستگاه‌های اجرایی، دبیرخانه‌ها یا ادارات کل پدافند غیرعامل شکل گرفت. برای نمونه در وزارت بهداشت، دبیرخانه پدافند غیرعامل با مسئولیت شخص وزیر یا یکی از معاونان ارشد ایشان مستقر است و ادارات تابعه مانند اورژانس، سازمان غذا و دارو، انتقال خون و دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز از این ساختار تبعیت می‌کنند. در سطح استان‌ها، استانداران به عنوان فرماندهان قرارگاه استانی عمل می‌کنند و مدیران دستگاه‌های اجرایی در قالب کارگروه‌ها هماهنگ می‌شوند. در رأس هرم حاکمیتی نیز کمیته دائمی پدافند غیرعامل با عضویت عالی‌ترین مقامات سه قوه، ستاد کل نیرو‌های مسلح و نهاد‌های امنیتی فعال است که مصوبات آن در حکم قانون و لازم‌الاجرا برای کل ارکان کشور است.
چرا بر آموزش بین‌رشته‌ای در حوزه پدافند تأکید می‌کنید و پیوند میان آموزش و تصمیم‌گیری مدیریتی چیست؟
پدافند غیرعامل یک دانش محض و مجزا نیست و باید به عنوان یک نگرش بنیادین در روح تمامی علوم و حرفه‌ها تزریق شود. ایجاد یک رشته تک‌بعدی از کارشناسی تا دکتری کفایت نمی‌کند و باید مهندس عمران بداند شاهراه‌ها چه نقشی در شریان‌های دفاعی دارند. مهندس شهرسازی باید نحوه مصون‌سازی شهرک‌های صنعتی و سامانه‌های آبرسانی را ادراک کند و پزشک ما باید درک درستی از آسیب‌پذیری‌های زیستی داشته باشد. در بسیاری از موارد، تصمیم‌گیران ارشد اجرایی به سبب مشغله‌های وسیع در همه رشته‌ها اشراف ندارند، بنابراین لایه مشاوران و تصمیم‌سازان باید از بینش عمیق پدافندی برخوردار باشند تا از اشتباهات استراتژیک در طراحی ساختارها جلوگیری کنند. از سوی دیگر، آموزش تا زمانی که به مهارت عملیاتی در میدان تبدیل نشود، فاقد کارایی است. صرف محفوظات تئوریک بدون تمرین در صحنه واقعی، تاب‌آوری جامعه را ارتقا نخواهد داد.
چرخه مدیریتی پدافند زیستی کشور چگونه عمل می‌کند و مراحل آن چیست؟
هنگام وقوع بحران‌ها و تهدیدات در قلمروها، هشت حلقه به هم پیوسته فعال می‌شوند. حلقه اول دیده‌بانی زیستی است. یعنی رصد پیش‌دستانه و فراملی برای پایش هرگونه شیوع مشکوک در مبادی ورودی هوایی، دریایی و ریلی. حلقه دوم تشخیص زودهنگام و آشکارسازی است که با استفاده از دستگاه‌های سنجش سریع و فناوری‌های پیشرفته توالی‌یابی ژنتیکی، هویت عامل مهاجم را ظرف چند ساعت آشکار می‌کند. حلقه سوم ساختار فرماندهی و کنترل است که مدیریت عملیات را از طریق قرارگاه‌ها و با هدایت مسئولان ارشد منطقه‌ای هماهنگ می‌سازد. حلقه چهارم بهداشت و پیشگیری است که بر آموزش‌های همگانی و فعالسازی شیوه‌نامه‌های بهداشت فردی و محیط متمرکز است. حلقه پنجم به ارکان امداد و نجات نظیر هلال‌احمر، اورژانس و آتش‌نشانی اختصاص دارد. حلقه ششم تریاژ و درمان محله‌محور است. یعنی بیمارستان نباید لایه اول برخورد با بیماری‌های مسری باشد، بلکه درمانگاه‌ها، مطب‌ها و نقاهتگاه‌های شهری، نیاز‌های بیمار را پوشش می‌دهند تا تخت‌های مراقبت‌های ویژه برای بیماران بدحال محفوظ بماند. حلقه هفتم مهار، ایزولاسیون و اعمال قرنطینه‌های دقیق منطقه‌ای است و حلقه هشتم نیز مصون‌سازی فعال و تأمین پایدار واکسن است، هدف تمام این فرایند، سنگربانی ودفاع از جان مردم در بحران و جنگ زیستی است.
تقدم اقدامات پدافند غیرعامل نسبت به زمان وقوع بحران چگونه تعریف می‌شود؟
حجم عمده و بنیادین مأموریت‌های سازمان پدافند غیرعامل معطوف به پیش از بحران و پس از بحران است. در مرحله پیش از بحران، تمام تلاش بر ارزیابی آسیب‌پذیری‌ها، مصون‌سازی ساختارها، آموزش کادر تخصصی، برگزاری رزمایش‌ها و تجهیز مراکز تمرکز دارد تا اساساً از شکل‌گیری شوک و آسیب جلوگیری شود. در زمان حین بحران، مدیریت مستقیم میدان نبرد بر عهده دستگاه‌های اجرایی تخصصی و ارکان درمانی و اجرایی است و پدافند غیرعامل در جایگاه رصدگر و هدایت‌کننده عالی، بر انطباق برنامه‌ها با سناریو‌های پدافندی نظارت می‌کند. پس از فروکش بحران نیز مرحله درس‌آموخته‌ها آغاز می‌شود. یعنی احصای نقاط ضعف، بازنگری در فرایندها، ثبت تجارب زیسته و به‌روزرسانی زیرساخت‌ها برای رخداد‌های احتمالی بعدی.
رزمایش‌های زیستی تا چه اندازه در عمل مانع از غافلگیری کشور شده‌اند؟
رزمایش‌ها دقیقاً تبدیل فرضیات علمی به آمادگی‌های عینی هستند. به عنوان مثال، دو سال پیش از ظهور و همه‌گیری کرونا در جهان، سازمان پدافند غیرعامل با مشارکت نزدیک به ۳۰ دستگاه کشوری، رزمایشی ملی با این سناریو طراحی کرد که یک بیماری حاد واگیردار تنفسی از کشور چین وارد مرز‌های کشور می‌شود. برای این سناریو شش ماه آموزش مستمر ارائه شد و مانور میدانی آن در اواخر بهمن سال ۹۶ اجرا شد. جالب است بدانید زمانی که بحران کرونا در اواخر سال ۹۸ در مبادی فرودگاهی و پرواز‌های خارجی ظاهر شد، همان شیوه‌نامه‌ها و اقدامات مصوب مانور به سرعت عملیاتی شد. همچنین رزمایش‌هایی نظیر آلودگی عمدی در خطوط تأمین موادغذایی در مناطق شمال‌غرب کشور اجرا شد که در آن تمام فرایند واردات، بسته‌بندی، انبارش و توزیع تحت آزمون قرار گرفت تا نقاط نفوذپذیر به‌طور کامل مسدود شوند.
«شهید کریمی» راهبرد دفاعی و زیستی را پیوند زد
به یکی از مهم‌ترین محور‌های این گفت‌و‌گو برسیم. جایگاه علمی و مدیریتی سردار شهید دکتر احمد کریمی در ساختار پدافند زیستی کشور چگونه بود؟
سخن گفتن از برادر والامقام، دانشمند برجسته و شهید سرافرازمان، سردار دکتر احمد کریمی راهجردی، حقیقتاً دشوار و حزن‌انگیز است. ایشان بیش از ۱۵ سال همکار مستمر، نزدیک و استراتژیک در سازمان پدافند غیرعامل در حوزه تخصصی پدافند زیستی بودند. شهید کریمی جایگاهی بی‌بدیل در پدافند زیستی کشور داشت، زیرا از معدود چهره‌هایی بود که تفکر راهبردی دفاعی و امنیتی را با عمیق‌ترین سطوح دانش پزشکی و زیستی پیوند زده بود. اگر ما در پهنه ملی بخواهیم تنها ۱۰ چهره برجسته را نام ببریم که صاحب دانشی تلفیقی، بین‌رشته‌ای و عملیاتی در علوم زیستی و دفاع غیرنظامی بودند، بی‌تردید شهید دکتر کریمی در زمره پنج شخصیت تراز اول آن قرار می‌گرفت. ایشان به عنوان رئیس پدافند زیستی، نقشی غیرقابل‌جایگزین در پی‌ریزی دکترین تاب‌آوری سلامت ایفا کرد و همواره با ذهنی ساختارمند و اشرافی خیره‌کننده، گلوگاه‌های پدافندی را شناسایی و تدبیر می‌کرد. به جرئت می‌توان گفت شهیداحمد کریمی پدافند زیستی کشور را متحول کرد. فقدان ایشان که در اسفند سال ۱۴۰۴ در جریان تجاوز و بمباران رخ داد، ضایعه‌ای سنگین برای سپهر علمی کشور است.
ویژگی‌های علمی، پژوهشی و سلوک کاری شهید دکتر کریمی چه شاخصه‌هایی داشت؟
ایشان نماد اعلای دانشمندی جست‌وجوگر، به‌روز و پایبند به شواهد متقن علمی بود. شهید کریمی هیچ‌گاه به دانسته‌های پیشین اکتفا نمی‌کرد. در سخت‌ترین شرایط کاری، پیوسته مقالات و یافته‌های پیشرفته بین‌المللی را رصد می‌کرد و با آزمایشگاه‌های تراز اول در تعامل بود. در جلسات تخصصی و تصمیم‌سازی، هرگز ادعایی بدون پشتوانه مستدل علمی از ایشان شنیده نمی‌شد. ایشان مرز‌های دانش ژنتیک و فناوری‌های نوین تشخیصی را به خوبی می‌شناخت و همیشه آخرین دستاورد‌های بیوتکنولوژی جهان را برای ارتقای توان ملی به کار می‌گرفت، اما تمایز اصلی او در این بود که دانش نظری را در پستوی آزمایشگاه حبس نکرد و آن را به ابزار‌های میدانی برای حفاظت از حیات جامعه تبدیل ساخت. این جدیت علمی با مدیریتی قاطع و پیگیر همراه بود. انسانی بسیار عمل‌گرا، تصمیم‌گیر، دوراندیش و اهل اقدام و عمل که در برابر بن‌بست‌های تحقیقاتی هرگز تسلیم نمی‌شد.
یکی از نقاط عطف در کارنامه شهید کریمی، ماجرای رمزگشایی ژنتیکی ویروس کرونا بود. آن روز‌ها چگونه گذشت؟
آن ایام یادآور یکی از متهورانه‌ترین و درخشان‌ترین برگ‌های تاریخ دانش پزشکی و زیستی ایران است. در نیمه فروردین سال ۱۳۹۹ درست در روز‌هایی که هراس ناشناخته‌ای سراسر دنیا را فراگرفته بود و تجهیزات تشخیصی در انحصار معدود قدرت‌ها قرار داشت، دکتر کریمی با شور و اشتیاقی وصف‌ناپذیر خبر داد که موفق شده است ساختار فوق‌العاده پیچیده و ریز ژنوم ویروس کرونا را به طور کامل توالی‌یابی و رمزگشایی کند. این یک جهش خارق‌العاده و ساختارشکن در مقیاس ملی و حتی منطقه‌ای بود. دستیابی به توالی ژنتیکی ویروس در آن مقطع زمانی، شاه‌کلید گشودن قفل تمام تحقیقات بعدی به شمار می‌رفت، زیرا بدون رمزگشایی دقیق ژنوم ویروس، نه امکان طراحی کیت‌های سنجش سریع و بومی میسر می‌شد و نه مسیر پژوهش برای تولید پلتفرم واکسن هموار می‌شد. این اقدام شجاعانه پایه‌ای شد که نظام سلامت توانست ماهیت عامل مهاجم را بشناسد و گام‌های علمی بعدی را با استواری بردارد.
شهید کریمی چه مسیری را طی کرد و چه اولین‌هایی به دست ایشان ثبت شد؟
بی‌شک شهید را باید مرد اولین‌ها بنامیم. شخصیتی که بن‌بست‌ها را می‌شکست و موقعیت‌های نوین خلق می‌کرد. ایشان مؤسس نخستین آزمایشگاه سطح سه ایمنی زیستی سیار در کشور بودند که توانست قابلیت پایش‌های بیولوژیک را به مناطق دوردست منتقل کند. پس از رمزگشایی ویروس، با اراده‌ای پولادین وارد عرصه واکسن‌سازی شدند و کارخانه‌ای کاملاً ایرانی را پایه‌گذاری کردند تا واکسن را بر اساس بذر و سویه بومی ایرانی به ثمر برسانند. دستاوردی که بعداً به یاد شهید دانشمند هسته‌ای، با نام واکسن فخرا متبلور شد. اوج عظمت روحی و شجاعت علمی شهید کریمی در این فرایند رقم خورد. ایشان پس از طی مراحل آزمایشگاهی و پیش‌بالینی، نسخه اولیه واکسن به‌دست‌آمده را با کمال جسارت و ایمان علمی راسخ، ابتدا روی خودشان تست و تزریق کردند. زمانی که ایشان چند روزی در محل کار غایب بودند، نگران احوالشان شدیم و پیگیری کردیم. آنجا متوجه شدیم که دچار تب و علائم بیماری شده‌اند و دریافتیم که با ازخودگذشتگی محض، مرحله نخست آزمون انسانی را روی وجود خویش آزمایش کرده‌اند تا از سلامت محصول بومی اطمینان یابند. این حد از شجاعت، اعتقاد به پژوهش و ازخودگذشتگی، نمونه‌ای تاریخی است که الهام‌بخش نسل‌های آینده پژوهشگران این سرزمین خواهد بود.
به عنوان کسی که سال‌ها با این شهید مأنوس بودید ابعاد شخصیتی، اخلاقی و معنوی ایشان را چگونه دیدید؟
شهید دکتر کریمی شخصیتی چندساحتی داشت که توازن شگفت‌انگیزی میان عقلانیت علمی، صلابت مدیریتی و معرفت درونی برقرار کرده بود. او در عین حالی که یک پژوهشگر دقیق، مدیری سخت‌کوش و فرماندهی میدانی در مواجهه با تهدیدات بود، روحیه‌ای زلال، عارفانه و سرشار از اخلاق و تواضع داشت. هیچ‌گاه نام و عنوان برای او موضوعیت نداشت. تمام دغدغه‌اش حفظ سلامت مردم، عزت علمی ایران و پیشگیری از تلفات هموطنان بود. ایشان هم دانشمند بود، هم مدیری مدبر و عامل و هم عارفی وارسته که کار علمی را عبادت حقیقی می‌دانست. تلفیق این ایمان باطنی با دانش مدرن، از او الگویی راستین ساخت. شهادت پاداش شایسته‌ای برای عمری تلاش خالصانه ایشان بود و راه پرافتخاری که در زمینه خودکفایی در ساخت واکسن‌ها و توسعه آزمایشگاه‌های پیشرفته باز کرد، مشعلی است که هرگز خاموش نخواهد شد.
