جوان آنلاین: در سایه نبرد تنگه هرمز و نوسانات قیمت نفت، واشینگتن بیسروصدا در حال پیش بردن یکی از جسورانهترین پروژههای زیرساختی خود در قفقاز جنوبی است. پروژهای که نه تنها جای پای امریکا را در همسایگی ایران و روسیه محکم میکند، بلکه میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای واشینگتن برای اثرگذاری بر معادلات ترانزیتی اوراسیا تبدیل شود.
در حالی که همه نگاهها به درگیریهای تنگه هرمز و قیمت نفت دوخته شده، امریکا بیسروصدا در حال پیش بردن پروژهای کلیدی در چارچوب اهداف راهبردی خود برای نفوذ در قفقاز جنوبی است. پروژه
(TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity که گاهی با نام «جاده ترامپ» نیز شناخته میشود. یک کریدور چندوجهی متشکل از اتصالات ریلی، جادهای و زیرساختهای انرژی و فیبر نوری است که کشورهای قزاقستان، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و ترکیه را به هم متصل میکند. این پروژه ریشه در اعلامیه هفت مادهای صلح دارد که نخستوزیر ارمنستان و رئیسجمهور آذربایجان در اوت ۲۰۲۵ با میانجیگری امریکا در کاخ سفید امضا کردند. این اعلامیه زمینهساز ایجاد کریدور ترانزیتی از طریق خاک ارمنستان شد. TRIPP تقریباً همان کریدور زنگزور با نامی جدید است و حلقهای حیاتی در کریدور میانی (Middle Corridor) محسوب میشود که واشینگتن آن را راهی برای دور زدن روسیه در تجارت زمینی با آسیا میداند.
با توجه به مناقشات دیرینه ارمنستان و آذربایجان، یکی از پرچالشترین بخشهای این پروژه، اتصال این دو همسایه از طریق خاک ارمنستان بوده است. آذربایجان خط ریلی خود را به طول ۱۱۰ کیلومتر تا مرز ارمنستان کشیده و حالا نوبت به ارمنستان رسیده است. در این کشور، شرکت امریکایی AECOM - غول مهندسی و مشاوره امریکایی - وارد مرحله مطالعاتی شده تا بخش حدوداً ۴۲ کیلومتری این خط آهن را در امتداد رودخانه ارس، در استان سیونیک و هممرز با ایران، احیا و مدرنسازی کند. تیم AECOM در ژوئیه ۲۰۲۶ بازدید میدانی از این مسیر انجام داد.
نقش امریکا در پروژه
امریکا برای افزایش نفوذ خود، شرکت تأمین مالی و توسعه بینالمللی (DFC) را به عنوان نهاد سرمایهگذار اصلی این پروژه انتخاب کرده است. در ششم ژوئن ۲۰۲۶، هیئت مدیره DFC بسته سرمایهگذاری سنگینی را برای طرحهای انرژی، فیبر نوری و سایر زیرساختهای این مسیر تصویب کرد. بودجه اولیه صندوق TRIPP+ Enterprise Fund از ۲۰۱ میلیون دلار در ژانویه ۲۰۲۶ به ۴۰۲ میلیون دلار در ژوئیه ۲۰۲۶ افزایش یافته است. ساختار مالکیت این پروژه نشاندهنده عمق نفوذ امریکاست، ۷۴درصد سهام در اختیار نهادهای امریکایی و ۲۶ درصد در اختیار طرف ارمنی قرار دارد. مدت این قرارداد ۴۹ سال با قابلیت تمدید ۵۰ سال دیگر تعیین شده است. جالبتر اینکه صندوق سرمایهگذاری این پروژه توسط کنستانتین سوکولوف، یک تاجر روسیالاصل امریکایی مدیریت میشود. او پیش از این بزرگترین اپراتور مخابراتی ارمنستان و نیز معدن مس- مولیبدن «تغوت» - دومین معدن بزرگ این کشور - را از بانک دولتی روسیه خریداری کرده است. این طرح، بخشی از کریدور میانی برای انتقال کالا از چین به اروپا محسوب میشود و به طور مشخص، میتواند از نقش مسیرهای عبوری از ایران و روسیه در بخشی از شبکه ترانزیتی منطقه بکاهد. برای روسیه، این پروژه ضربهای دوگانه است؛ هم کریدور شمالی را کماهمیت میکند و هم میتواند جای پای امریکا را در همسایگی خود تثبیت کند. هرچند در ظاهر، این تلاشها برای رساندن کالاهای چینی به اروپا شکل گرفته، اما برای چین نیز وابستگی به مسیری که امریکا در آن نقش تعیینکننده ایفا میکند، یک خطر ژئوپلیتیکی است و بعید به نظر میرسد که خود را به این مسیر وابسته کند.
روسیه نیز عملاً با یک چالش پیچیده روبهروست. ساختار رسمی TRIPP در محل مرزبانی روسیه یا شرکت راهآهن روسیه تعریف شده است. این در حالی است که نیروهای FSB همچنان در بخشهایی از مرز ایران و ارمنستان حضور دارند و شبکه ریلی ارمنستان نیز تحت مدیریت شرکت وابسته به راهآهن روسیه قرار دارد. همین موضوع باعث شد مسکو اعلام کند که نمیتوان پروژهای را که از منطقه حضور نیروهای روسی عبور میکند، بدون در نظر گرفتن منافع و نظر کرملین پیش برد. ایروان نیز اعلام کرد که مشارکت روسیه در TRIPP فعلاً در دستور کار مذاکرات دوجانبه نیست. بنابراین یکی از چالشهای مهم اجرای این پروژه، کنار آمدن امریکا، ارمنستان و روسیه بر سر نقش مسکو در مسیر جدید خواهد بود. ایران نیز به دلایل مشابه از این تحول متضرر میشود. برخی تحلیلگران معتقدند این پروژه میتواند به «تغییر مرجع نظمدهی به پرونده قفقاز از مسکو به واشینگتن» منجر شود. باز شدن پای امریکاییها به مرزهای شمالی کشور و تلاش واشینگتن برای کاهش اهمیت کریدورهای جنوبی عبوری از ایران و خلیج فارس، تهدیدی جدی برای جایگاه ترانزیتی ایران محسوب میشود. در پایان باید گفت، معنای ژئوپلیتیک این تحولات فراتر از احداث چند مسیر حملونقل است. واشینگتن، هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای خود، در حال باز کردن جای پایی در قفقاز جنوبی است که با ایجاد چالش برای دو دشمن دیرینهاش - ایران و روسیه - همراه خواهد بود. کریدور TRIPP، اگرچه در قالب یک پروژه اقتصادی و توسعهای تعریف شده، اما در عمل یک ابتکار راهبردی برای بازتعریف موازنه قدرت در اوراسیا محسوب میشود، ابتکاری که میتواند نظم ترانزیتی منطقه را برای دههها به نفع واشینگتن تغییر دهد. با توجه به تحولات شکلگرفته در منطقه پس از جنگ ۴۰ روزه و جایگاه جدید ایران در منطقه لازم است بازیگری ایران در پرونده قفقاز نیز دستخوش تحول و با رویکردی متفاوت و از موضع قدرت از شکلگیری فعالیتهای ضدامنیت ملی ایران جلوگیری شود.
