جوان آنلاین: پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دولت، در بخش اقتصادی، مجموعهای از مزیتها را به دولت یادآوری کرده که یکی از بخشهای آن توجه به فناوری و نوآوری نخبگان جوان و فعال کردن ظرفیتهای جدید است. زمانی که از چالشها و مشکلات توسعه ایران صحبت میشود، بسیاری به تحریمها، دیپلماسی بینالملل ایران، دولتی بودن یا نفتی بودن اقتصاد ایران و تورم مزمن فکر میکنند. اینها چالش توسعه در کشور هستند، اما شاید کمتر کسی به موضوع بهرهوری به عنوان مهمترین چالش توسعه توجه کند.
طراحی و تولید شاخصی که بتواند بهرهوری در سطح توسعه یا در ابعاد مختلف مانند بعد اقتصادی را نمایش دهد، بسیار پیچیده و مشکل است، اما شاخص بسیار خوبی در سطح بینالمللی وجود دارد که میتواند نتیجه بهرهوری در بسیاری از زمینهها را نمایش دهد. این شاخص با عنوان شدت انرژی یا بهرهوری انرژی شناخته میشود. شاید بتوان گفت در بین همه شاخصهای توسعه، شاخص شدت انرژی برای ایران مهمترین شاخص است و به سختی میتوان شاخصی به خوبی آن پیدا کرد که جنبه نمایشگری بالایی از توسعه و بهرهوری را به این خوبی داشته باشد.
ایران یکی از بالاترین سرانههای مصرف انرژی در جهان را داراست. مصرف انرژی کشور در بخشهای مختلف اقتصادی، خانگی و صنعتی رو به افزایش بوده و همین امر باعث شده تا در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان فشار زیادی به منابع هیدروکربوری کشور وارد شود. شدت انرژی بالا نشاندهنده این است که اقتصاد کشور در استفاده از انرژی ناکارآمد است، یعنی انرژی بیشتری برای تولید هر واحد از تولید ناخالص داخلی مصرف میکند. تازهترین بررسیها نشان میدهد، میزان هدررفت انرژی در ساختمانهای کشورمان دو برابر بیشتر از این میزان در کشورهای اروپایی است.
۸۰ درصد ظرفیت کاهش مصرف انرژی با نوسازی تجهیزات
مصرف گاز طبیعی در کشور طی دو دهه اخیر رشد چشمگیری داشته است. با وجود ذخایر عظیم گاز، ایران به دلیل افزایش تقاضا و کاهش ظرفیت تولید، در زمستانها با بحران کمبود گاز مواجه میشود.
براساس آخرین گزارشها حدود ۱۸۰ میلیون مترمکعب به کسری گاز کشور اضافه شده که به گفته بسیاری از صاحبنظران ریشه این ناترازی در سوءمدیریت و اصلاح نشدن الگوی مصرف طی سالهای گذشته است. کارشناسان تأکید دارند که در صورت کمتوجهی به موضوع بهرهوری، افزایش تولید نیز نمیتواند مشکل ناترازیها را کاهش دهد. در همین ارتباط، مدیرعامل شرکت ملی گاز گفت: ایران در میان تنها شش کشور جهان با روند افزایشی شدت مصرف انرژی مواجه است و باید حساسیت نسبت به مصرف حاملهای انرژی در بخش خانگی افزایش یابد.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز با اشاره به مصرف انرژی در کشور افزود: در حالی که بحث کمبود گاز و برق در روزهای سرد و گرم سال بالا میگیرد، بررسیها نشان میدهد، شدت مصرف انرژی در کشور، ما را در ردیف نخست مصرفکنندگان پرمصرف جهان قرار داده است. او گفت: طبق یک پژوهش معتبر بینالمللی که به مدت ۲۰ سال روی ۱۷۰ کشور انجام شده، ایران در وضعیت نگرانکنندهای از شدت مصرف انرژی قرار دارد. طبق این گزارش، ایران در کنار تنها پنج کشور دیگر در جهان، در رتبه اول یا دوم لیست کشورهایی است که با روند افزایشی شدت مصرف انرژی روبهرو هستند. این یعنی ما نسبت به مصرف حاملهای انرژی حساسیت کافی نداریم. توکلی تصریح کرد: بخش بزرگی از این بحران، ریشه در زیرساختها دارد. برای مثال، وجود نزدیک به ۲۱میلیون بخاری با بازدهی بسیار پایین در کشور، یکی از عوامل اصلی هدررفت انرژی است؛ در حالی که تاکنون تنها ۱۶۰ هزار دستگاه از این تجهیزات با مدلهای پربازده جایگزین شده است. آمارها نشان میدهد که ۷۰ تا ۸۰ درصد از امکان کاهش مصرف انرژی، در اصلاح زیرساختهای مصرف و نوسازی تجهیزات نهفته است.
فرسودگی تجهیزات و مصرف بیرویه، ۲ عامل تشدید ناترازی انرژی
مطابق آمار منتشر شده توسط آژانس بینالمللی انرژی، شدت مصرف برق نیز در کشور بالا بوده و این مسئله، بهویژه در فصلهای گرم سال، به قطعیهای مکرر و فشار بر شبکه توزیع منجر شده است. علاوه بر مشکلات کمبود تولید، بخش عمدهای از ناترازیها به نحوه مصرف و بهرهوری پایین در سیستم انتقال و حفظ انرژی بازمیگردد. در همین ارتباط مصطفی رجبیمشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو گفت: بخش ساختمان حدود ۴۰ درصد مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده است. او بهرهوری انرژی در ساختمانها را یکی از مهمترین راهکارهای کاهش ناترازی برق دانست.
کارشناسان تأکید دارند، خاموشیهای برنامهریزی شده، درمانی مقطعی و مانند خوردن قرص مسکن برای درمان سرطان است. این سرطان چیزی جز مصرف بیحد و حساب، نبود فرهنگسازی و سیستمهای انرژی و نیروگاههای فرسوده نیست.
علاوه بر بهرهوری پایین و مصرف زیاد در بخش خانگی، صنایع کشور نیز در مصرف انرژی با چالش تجهیزات فرسوده و فناوریهای کمبازده مواجهند. موسی احمدی، رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه یکی از محورهای اصلی پیگیریهای کمیسیون، موضوع افزایش بهرهوری انرژی در واحدهای صنعتی است، گفت: امروز بخش قابلتوجهی از صنایع با تجهیزات قدیمی و پرمصرف فعالیت میکنند. از اینرو از وزارت صمت انتظار میرود برنامههای نوسازی خطوط تولید و ارتقای فناوری را با سرعت بیشتری پیش ببرد.
او با اشاره به تلاشهای کمیسیون انرژی مجلس برای ایجاد هماهنگی میان دو وزارتخانه نفت و نیرو به موضوع بهرهوری انرژی اشاره و تصریح کرد: یکی از محورهای اصلی پیگیریهای کمیسیون، موضوع افزایش بهرهوری انرژی در واحدهای صنعتی است. امروز بخش قابلتوجهی از صنایع با تجهیزات قدیمی و پرمصرف فعالیت میکنند، از اینرو از وزارت صمت انتظار میرود برنامههای نوسازی خطوط تولید و ارتقای فناوری را با سرعت بیشتری پیش ببرد. احمدی تأکید کرد: حل ریشهای ناترازی انرژی نیازمند ادامه سرمایهگذاری در تولید، توسعه جدی انرژیهای تجدیدپذیر و اجرای کامل تکالیف قانونی همه دستگاههای مسئول است.
نسخه پایدار مدیریت ناترازی انرژی
بهرهوری در سطح توسعه به معنای این است که ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و فردی توسعه به طور متوازن با هم رشد کنند، بهگونهای که هیچیک مانع حرکت بعد دیگر نشود. در صورتی که این ابعاد همزمان با هم توسعه نیابند، یکی از آنها که عقب مانده است، گلوگاه توسعه خواهد شد و مانع به نتیجه رسیدن سرمایهگذاریها در سایر ابعاد میشود و در نتیجه منجر به کاهش بهرهوری خواهد شد.
کارشناسان تأکید دارند که حل بحران انرژی در کشور صرفاً با افزایش تولید گاز و برق یا اجرای خاموشیهای مقطعی ممکن نیست و ضروری است تا در کنار افزایش تولید، بهرهوری و مدیریت صحیح مصرف را نیز در دستور کار قرار داد. راهکار مهم به گفته آنها، کاهش مصرف از طریق نوسازی زیرساختها و تجهیزات، بهینهسازی ساختمانها و صنایع، جایگزینی وسایل پرمصرف، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح الگوی مصرف است. در کنار این اقدامات، فرهنگسازی و سیاستهای تشویقی و بازدارنده میتواند مصرفکنندگان را به سمت مصرف بهینه سوق دهد.
