جوان آنلاین: برخورد نظامی جمعهشب و صبح دیروز در تنگه هرمز، بیش از آنکه یک درگیری دریایی باشد، به آزمونی برای نظم تازه عبور و مرور در این آبراه تبدیل شد. پس از هشدار ایران به نفتکشی که از مسیر مورد تأیید تهران خارج شده بود و حمله متقابل امریکا به سواحل جنوبی ایران، دادههای رهگیری دریایی از افزایش گرایش کشتیها به کریدور شمالی هرمز خبر میدهد، یعنی همان کریدوری که تهران بر عبور امن از آن اصرار دارد. حالا به نظر میرسد تهران با یک جراحی امنیتی گامبهگام، هندسه امنیتی مطلوب خود را به واقعیتی عملیاتی تبدیل میکند.
در روزهای پس از اجرایی شدن تفاهم پایان جنگ میان ایران و امریکا، تهران به صراحت اعلام کرد که کشتیها برای عبور ایمن از تنگه هرمز، راهی جز حرکت در مسیر تعیینشده از سوی جمهوری اسلامی ایران ندارند. در کنار آبراه سنتی، مسیر دیگری نیز که گفته میشود امریکا در شکلگیری آن نقش داشته، مطرح شد، اما رخدادهایی که در ادامه برای به چالش کشیدن ایران در هرمز رقم خورد، این واقعیت را آشکار کرد که هندسه جدید ایران برای مدیریت عبور و مرور در این آبراه، بهتدریج در حال تثبیت است.
دیروز نیز گزارشهایی از حمله به یک کشتی در سواحل عمان و شنیده شدن صدای چند انفجار منتشر شد. همچنین یک نفتکش دیگر هدف قرار گرفت و بنابر گزارشها، یک پرتابه ناشناس به عرشه فرماندهی آن در تنگه هرمز اصابت کرد؛ حادثهای که سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز آن را تأیید کرد. این رویداد پس از حادثه مشابهی رخ داد که در آن محفظه سکان یک کشتی تجاری هدف قرار گرفت؛ اقدامی که امریکا آن را به ایران نسبت داد و به حمله تلافیجویانه جمعهشب ایالات متحده به سیریک، در جنوب ایران، انجامید. ستاد فرماندهی ارتش امریکا (سنتکام) در تشریح این عملیات اعلام کرده جنگندههای امریکایی محلهای نگهداری موشک، پهپاد و برخی نقاط راداری ساحلی ایران را هدف قرار دادهاند. فرماندهی مرکزی امریکا، بیآنکه به این اقدام و همچنین حملات پیشین خود به مناطق مختلف ایران که از سوی تهران نقض آشکار آتشبس توصیف شده اشارهای کند، مدعی شد اقدامات ایران علیه کشتیرانی تجاری، نقض آشکار توافق آتشبس بوده است. نیویورکتایمز به نقل از یک مقام امریکایی نوشته که این عملیات حدود ۹۰ دقیقه به طول انجامید و با مشارکت شش فروند جنگنده اف-۳۵ و اف-۱۶، چهار موقعیت ایران در تنگه هرمز و جزیره قشم هدف حملات هوایی قرار گرفت.
عدم تضمین عبور ایمن خارج از ترتیبات ایران
ساعتی پس از این اقدام تجاوزکارانه، جیدی ونس معاون رئیسجمهور امریکا مدعی شد: «ایران توافقنامه آتشبس را امضا کرده است و ما نیز به آن متعهد شدهایم. اگر ایران درباره نحوه اجرای یادداشت تفاهم اختلافنظری دارد، میتواند با ما ارتباط برقرار کند، اما پاسخ هرگونه خشونت با خشونت داده خواهد شد.» این در حالی است که پیشتر سپاه پاسداران اعلام کرده بود که نیروی دریایی ایران، در واکنش به حملات امریکا به سواحل ایران، مواضع ارتش امریکا را در منطقه هدف قرار داده است. سپاه پاسداران گفته بود که امریکا پس از حمله به یک کشتی تجاری در تنگه هرمز، به بهانه عبور این کشتی از مسیری که ایران آن را «غیرمجاز» میداند، حملاتی هوایی به سواحل ایران انجام داده است. نفتکش متخلف که نیروی دریایی سپاه پاسداران آن را هدف قرار داد، نفتکش کیکو (KIKU) با ثبت یونان است که با سامانه شناسایی خودکار خاموش در حال دریانوردی بود. به دنبال این تحرکات، جیامآیآی سطح تهدید دریایی در تنگه هرمز را به دلیل حملات به کشتیهای تجاری به «بسیار زیاد» ارتقا داده و به دریانوردان در مورد مینها، حضور سنگین نیروی دریایی و ترافیک شلوغ هشدار داده و در عین حال، تأیید کرده مسیر جنوبی برای امکان عبور همزمان ترافیک ورودی و خروجی گسترش یافته است. کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه در پیامی اعلام کرد: «عبور ایمن در تنگه هرمز با ترتیبات مبهم، مسیرهای موازی یا تصمیمسازی خارج از ملاحظات ایران، به عنوان دولت ساحلی، تضمین نمیشود.» او خاطرنشان کرد: «هر چارچوب معتبر باید بر هماهنگی با ایران و مفاد بند پنج یادداشت تفاهم اسلامآباد استوار باشد. در غیر اینصورت، نتیجه، تعلیق مسیر تعیینشده موازی میشود.»
عمده کشتیرانی از آبراه شمالی
در شرایط پس از تفاهم آتشبس امریکا و ایران، عملاً سه مسیر برای عبور از تنگه هرمز شکل گرفته که مسیر اول ورودی از بالای جزیره لارک و خروجی از پایین آن عبور میکند، دومی، هماکنون مینریزی شده و بهشدت خطرناک است و مسیر سوم را هم به تازگی امریکا ایجاد کرده، همان مسیری که تهران آن را ناامن اعلام کرده است. نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرد که با کشتیهایی که در مسیرهایی غیر از مسیرهای مشخص شده حرکت کنند، به شدت برخورد خواهد کرد.
هنوز هیچ آماری از اینکه چه تعداد کشتی از این سه مسیر عبور میکنند، وجود ندارد، ولی شواهد میگویند که با هشدارهای سپاه، تقاضای کشتیها برای تردد در تنگه هرمز افزایش یافته است. دادههای شرکتهای رهگیری دریایی و گزارشهای رسانههای تخصصی چند نکته را نشان میدهند که تقریباً همه کشتیهای بزرگی که پس از بازگشایی تنگه هرمز تردد خود را از سر گرفتهاند، از کریدور شمالی نزدیک جزایر لارک و قشم (سمت ایران) یا از مسیرهای مورد تأیید ایران عبور کردهاند و از مسیر میانی سنتی استفاده نمیکنند. شرکتهای بیمه دریایی
Lloyd’s List نیز تأیید میکنند «کشتیها در حال عبور از آبهای سرزمینی ایران و دور زدن جزیره لارک هستند» روندی که نشان میدهد، بازار حملونقل نیز در عمل پذیرفته که قواعد عبور نسبت به قبل تغییر کرده است. به عبارتی، پس از بازگشایی تنگه هرمز، بخش عمده کشتیهای تجاری از کریدور شمالی نزدیک سواحل و جزایر ایران عبور میکنند و مسیر میانی سنتی همچنان عملاً متروک مانده است؛ تغییری که از نگاه بسیاری از تحلیلگران، نشانه جابهجایی مرکز ثقل مدیریت تردد در هرمز به سمت کریدورهای تحت نظارت ایران است.
