جوان آنلاین: دریاچهها، تالابها و رودخانهها از مهمترین ارکان پایداری زیستمحیطی هر سرزمین به شمار میروند. پهنههایی که نهتنها در تعدیل دما و لطافت هوا نقش دارند، بلکه زیستگاه پرندگان، جانوران و گونههای گیاهی بیشماری هستند و در کنار آن به رونق کشاورزی، تولید، اشتغال و امنیت غذایی کمک میکنند. با این حال در سالهای اخیر خشک شدن بسیاری از تالابها و دریاچههای کشور، پیامدهایی جدی مانند گسترش بیابانزایی و شکلگیری کانونهای گردوغبار را به دنبال داشته است. در این میان اهمیت دریاچه نمک گرمسار زمانی بیشتر آشکار میشود که این پهنه طبیعی در مجاورت پارک ملی کویر، یکی از ارزشمندترین زیستبومهای ایران با وسعتی حدود ۴۴۰هزار هکتار قرار گرفته. زیستگاهی کمنظیر که مأمن گونههایی، چون یوزپلنگ آسیایی، جبیر و گربه شنی است.
استان سمنان به دلیل اقلیم خشک و نیمهخشک، بیش از بسیاری از مناطق کشور به منابع آبی وابسته است و هرگونه کاهش در پهنههای آبی آن میتواند پیامدهای گستردهای به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی خشک شدن تالابها و دریاچههایی مانند دریاچه نمک گرمسار هشداری جدی درباره تشدید بیابانزایی و افزایش گردوغبار در منطقه محسوب میشود. کارشناسان معتقدند اگر روند کاهش ورودی آب به این دریاچه ادامه یابد، علاوه بر تهدید تنوع زیستی، میتواند پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی قابل توجهی برای استان سمنان و حتی استانهای همجوار به همراه داشته باشد.
دریاچه یا کانون گردوغبار
خشکی تدریجی دریاچه نمک گرمسار در سالهای اخیر نگرانیهای گستردهای در میان کارشناسان محیطزیست ایجاد کرده است. زیرا این پهنه طبیعی یکی از مهمترین عناصر تنظیمکننده شرایط اکولوژیک در جنوب استان سمنان محسوب میشود و تغییر در وضعیت آن میتواند اثراتی فراتر از محدوده جغرافیایی استان داشته باشد. کاهش ورود آب به این دریاچه، نتیجه مجموعهای از عوامل از جمله خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارندگی، برداشتهای بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییر الگوی مصرف آب در منطقه عنوان میشود. بررسیهای کارشناسی نشان میدهد ادامه این روند میتواند بستر دریاچه را به پهنهای خشک و شور تبدیل کند. شرایطی که معمولاً زمینه شکلگیری کانونهای فعال گردوغبار را فراهم میکند. تجربههای پیشین در کشور نیز چنین خطری را تأیید میکند. خشک شدن تالابها و دریاچهها در سالهای گذشته نشان داده است از بین رفتن سطوح آبی اغلب به شکلگیری کانونهای ریزگرد منجر میشود. پدیدهای که پیامدهای آن در حوزه سلامت، کشاورزی، حملونقل و کیفیت زندگی شهروندان بهوضوح قابل مشاهده است. فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان سمنان در این باره میگوید: «کاهش حقابههای زیستمحیطی و افت محسوس ورود آب به دریاچه نمک موضوعی فراتر از یک چالش محلی است و در صورت ادامه این روند میتواند زندگی میلیونها نفر در استانهای همجوار را تحتتأثیر قرار دهد.»
مهدی لهردی تأکید میکند: «در صورت تداوم شرایط کنونی، مناطقی مانند گرمسار، ورامین و حتی تهران ممکن است با افزایش پدیده گردوغبار و ریزگردها روبهرو شوند؛ مسئلهای که علاوه بر آثار زیستمحیطی، تبعات اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی نیز خواهد داشت.»
به گفته کارشناسان، در بسیاری از مناطق جهان خشک شدن دریاچههای شور باعث شکلگیری طوفانهای گردوغبار نمکی شده است. نمونههایی مانند دریاچه ارومیه در ایران یا برخی دریاچههای آسیای مرکزی نشان میدهد که بیتوجهی به حقابههای زیستمحیطی میتواند پیامدهایی بلندمدت و پرهزینه به همراه داشته باشد.
اهمیت دریاچه نمک در همسایگی پارک ملی کویر
جایگاه دریاچه نمک گرمسار زمانی برجستهتر میشود که موقعیت جغرافیایی آن در مجاورت پارک ملی کویر مورد توجه قرار گیرد. منطقهای که یکی از ارزشمندترین زیستبومهای کشور به شمار میرود و زیستگاه گونههای نادر حیات وحش است. پارک ملی کویر با وسعتی در حدود ۴۴۰هزار هکتار، عنوان بزرگترین پارک ملی خشکی ایران را به خود اختصاص داده و بهعنوان یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی کشور شناخته میشود. وجود گونههایی همچون یوزپلنگ آسیایی، جبیر، گربه شنی و دهها گونه گیاهی و جانوری دیگر اهمیت این منطقه را دوچندان کرده است.
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان سمنان در این باره میگوید: «نزدیک به ۱۹درصد از مساحت استان سمنان تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار دارد و این استان از نظر گستردگی مناطق تحت حفاظت در شمار استانهای شاخص کشور قرار میگیرد.»
لهردی توضیح میدهد: «سه پارک ملی، چهار منطقه حفاظتشده، دو پناهگاه حیات وحش، چهار منطقه شکارممنوع و دو ذخیرهگاه زیستکره در استان سمنان قرار دارد که هر کدام بخشی از مهمترین سرمایههای طبیعی کشور محسوب میشوند.»
به گفته او، شهرستان گرمسار نیز به دلیل قرار گرفتن در همسایگی پارک ملی کویر و دریاچه نمک از جایگاه ویژهای در حوزه حفاظت از منابع طبیعی برخوردار است.
وی میافزاید: «این منطقه یکی از ذخایر مهم طبیعی کشور است و نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی و پایداری اکولوژیک نواحی مرکزی ایران دارد.»
کارشناسان معتقدند موقعیت جغرافیایی دریاچه نمک در نزدیکی استانهای پرجمعیت کشور اهمیت موضوع را دوچندان میکند. در صورتی که این دریاچه به یک کانون فعال گردوغبار تبدیل شود، مناطق وسیعی از استانهای سمنان، تهران، قم، البرز و حتی بخشهایی از استان مرکزی ممکن است تحتتأثیر قرار گیرند.
مطالعات علمی نیز نشان میدهد؛ بخش قابل توجهی از کانونهای گردوغبار در ایران در اراضی خشک، شورزارها و زمینهای فاقد پوشش گیاهی شکل میگیرد. بر اساس دادههای ماهوارهای، صدها نقطه مولد گردوغبار در کشور شناسایی شده و بخش بزرگی از طوفانهای گردوغبار با اراضی بایر و تخریبشده ارتباط مستقیم دارد.
ضرورت مدیریت منابع آب و مشارکت عمومی
کارشناسان محیط زیست تأکید میکنند؛ کنترل چنین بحرانهایی بدون اصلاح مدیریت منابع آب امکانپذیر نیست. کاهش بارندگی، افت سطح آبهای زیرزمینی و توسعه نامتوازن کشاورزی از جمله عواملی است که طی دهههای اخیر فشار زیادی بر منابع آبی کشور وارد کرده است. در همین زمینه فرمانده یگان حفاظت محیطزیست استان سمنان میگوید: «متخصصان طی سالهای گذشته بارها درباره برداشتهای بیرویه از منابع آبی و بیتوجهی به حقابههای محیطزیستی هشدار داده بودند، اما بخشی از این هشدارها مورد توجه کافی قرار نگرفت.»
او ادامه میدهد: «امروز نتیجه این روند در بسیاری از مناطق کشور قابل مشاهده است؛ تالابها و پهنههای آبی با کاهش شدید منابع آب روبهرو شدهاند و افت سطح سفرههای زیرزمینی نیز زیستبومهای ارزشمند را تهدید میکند.»
از نگاه کارشناسان، هزینه پیشگیری از چنین بحرانهایی بسیار کمتر از هزینههای جبران خسارتهای زیستمحیطی و اقتصادی آن است. افزایش روزهای گردوغبار، کاهش کیفیت هوا، افت بهرهوری کشاورزی و افزایش بیماریهای تنفسی تنها بخشی از پیامدهایی است که در مناطق متأثر از خشکی تالابها مشاهده شده است.
لهردی همچنین بر نقش مشارکت عمومی در حفاظت از محیط زیست تأکید میکند و میگوید: «با توجه به گستردگی عرصههای تحت حفاظت و محدودیت نیروی انسانی، حفاظت از طبیعت تنها با مشارکت مردم امکانپذیر است.»
او میافزاید: «کشاورزانی که به سمت کشت محصولات کمآببر حرکت میکنند، دامدارانی که ظرفیت مراتع را رعایت میکنند و شهروندانی که در مصرف آب صرفهجویی دارند، همگی در حفظ منابع طبیعی کشور نقش دارند.»
بسیاری از متخصصان بر ضرورت تأمین حقابههای زیستمحیطی، مدیریت علمی منابع آب و تقویت پایشهای محیطزیستی تأکید دارند. اقداماتی که میتواند مانع از تبدیل دریاچه نمک گرمسار به یکی از بزرگترین کانونهای گردوغبار در مرکز ایران شود و در عین حال به حفظ تنوع زیستی و پایداری زیستبومهای ارزشمند منطقه کمک کند.
