جوان آنلاین: در دهههای اخیر، نگاه جهانی به گردشگری تغییر کرده و توجه از سفرهای صرفاً تفریحی به سمت تجربههای بومی، فرهنگی و طبیعی معطوف شده است. ثبت روستاها و مناطق بکر در فهرستهای جهانی، بهویژه در سازمانهایی مانند یونسکو و سازمان جهانی گردشگری، بخشی از همین رویکرد است؛ اقدامی که تلاش میکند فرهنگهای محلی، معماری سنتی، آیینها و شیوههای زندگی مردم را حفظ کرده و در عین حال آن را به فرصتی برای توسعه اقتصادی تبدیل کند. ایران با تنوع اقلیمی و فرهنگی کمنظیر، ظرفیت بزرگی در این حوزه دارد. در میان این ظرفیتها، روستای «قلعه بالای بیارجمند» در استان سمنان به عنوان یکی از زیباترین روستاهای ایران، بارها در فهرست نامزدهای ثبت جهانی قرار گرفته است؛ روستایی که اگر در مسیر ثبت جهانی قرار گیرد، میتواند هم نام خود و هم نام ایران را در عرصه گردشگری جهانی بیش از پیش مطرح کند.
گردشگری در بسیاری از کشورها به یکی از پایههای اصلی اقتصاد تبدیل شده است؛ صنعتی که نه تنها درآمد ارزی ایجاد میکند، بلکه اشتغال گستردهای نیز در حوزههای مختلف از جمله حملونقل، صنایعدستی، اقامتگاهها و خدمات محلی به وجود میآورد. در ایران نیز با وجود ظرفیتهای طبیعی و فرهنگی فراوان، هنوز بخش زیادی از توان گردشگری کشور به طور کامل فعال نشده است. سمنان یکی از استانهایی است که در کنار صنعت، معدن و کشاورزی، گردشگری را به عنوان یکی از مزیتهای مهم اقتصادی خود میشناسد. سالانه حدود ۲۰ میلیون زائر امامرضا (ع) از این استان عبور میکنند؛ ظرفیتی که اگر به درستی مدیریت شود، میتواند بخشی از این جریان عظیم سفر را به مقصدهای گردشگری داخل استان هدایت کند.
با این حال، کارشناسان معتقدند که سمنان در مقایسه با برخی استانهای گردشگرپذیر کشور هنوز نتوانسته از ظرفیتهای خود به طور کامل بهره ببرد؛ به ویژه در حوزه جذب گردشگران خارجی. یکی از راهکارهایی که میتواند این خلأ را جبران کند، ثبت جهانی آثار فرهنگی و طبیعی استان است؛ اقدامی که توجه گردشگران بینالمللی را به این مناطق جلب کرده و آنها را در نقشه گردشگری جهان قرار میدهد. در این میان، روستای قلعه بالا در شهرستان بیارجمند شاهرود یکی از مهمترین گزینههای استان برای حضور در عرصه گردشگری جهانی به شمار میرود.
قلعه بالا؛ ماسوله کویر ایران
روستای قلعه بالای بیارجمند که به «ماسوله کویر» شهرت دارد، یکی از زیباترین روستاهای ایران است. معماری پلکانی این روستا، خانههای خشتی با رنگهای گرم کویری، کوچههای باریک و چشمانداز گسترده به دشتهای اطراف، تصویری متفاوت از زندگی در حاشیه کویر ارائه میدهد.
این روستا در سالهای گذشته دو بار برای ثبت جهانی معرفی شد، اما به دلیل برخی نواقص در پرونده، موفق به دریافت این عنوان نشد. نبود برخی زیرساختها از جمله نیروهای امدادی، تابلوهای راهنمای دوزبانه، پوشش مناسب اینترنت، خدمات درمانی و خانه بهداشت، دسترسی بهتر حملونقل، تورلیدرهای دوزبانه و حتی وبسایتهای معرفی گردشگری از جمله مواردی بود که در پروندههای قبلی به عنوان ضعف مطرح شده بود.
با این حال، در سالهای اخیر تلاش گستردهای برای رفع این مشکلات انجام شده است. مسئولان میراث فرهنگی استان سمنان میگویند: اکنون بیشتر این نواقص برطرف شده و پرونده جدید این روستا با استانداردهای کاملتری تهیه شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان سمنان اعلام کرده است که پرونده روستای هدف گردشگری قلعه بالا برای بررسی به سازمان جهانی گردشگری ارسال خواهد شد. به گفته جلال تاجیک، در میان هشت پروندهای که ایران امسال برای ثبت جهانی ارائه میدهد، قلعه بالا یکی از قویترین گزینهها محسوب میشود و امید زیادی برای ثبت آن وجود دارد.
به اعتقاد کارشناسان، ثبت جهانی چنین روستاهایی میتواند تحولی جدی در اقتصاد محلی ایجاد کند. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که قرار گرفتن یک روستا در فهرستهای جهانی، باعث افزایش چشمگیر گردشگران، رونق کسبوکارهای محلی و ایجاد فرصتهای شغلی جدید میشود.
گردشگری بومی؛ پلی میان فرهنگ و اقتصاد
یکی از مهمترین ویژگیهای گردشگری در روستاهایی مانند قلعه بالا، پیوند عمیق آن با فرهنگ بومی و طبیعت منطقه است. گردشگران امروز بیش از هر زمان دیگری به دنبال تجربههای اصیل هستند؛ تجربههایی که در آن بتوانند با شیوه زندگی مردم محلی، غذاهای سنتی، صنایع دستی و آیینهای فرهنگی آشنا شوند.
قلعهبالا از این نظر ظرفیتهای قابل توجهی دارد. صنایع دستی محلی، معماری سنتی، اقلیم خاص منطقه و مهمتر از همه قرار گرفتن در نزدیکی منطقه حفاظتشده توران، این روستا را به مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است.
منطقه توران که به «سرنگتی ایران» شهرت دارد، یکی از مهمترین زیستگاههای حیات وحش در کشور است و گونههای ارزشمندی مانند یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و زاغ بور در آن زندگی میکنند. همین ویژگی باعث شده است که گردشگری طبیعی و فعالیتهایی مانند پرندهنگری نیز در این منطقه ظرفیت رشد داشته باشد.
سید صادق رضویان، رئیس میراث فرهنگی شاهرود، معتقد است که حفظ بافت تاریخی و هویت فرهنگی روستا از مهمترین شاخصهایی بوده که در تهیه پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته است. به گفته او، همکاری مردم محلی در حفظ محیط زیست و توسعه صنایع دستی نیز نقش مهمی در تقویت جایگاه گردشگری این روستا داشته است.
در کنار این اقدامات، برگزاری رویدادهای ملی نیز در دستور کار قرار گرفته است. از جمله برنامههایی که برای معرفی بهتر ظرفیتهای این روستا برگزار میشود، جشنوارههای بومگردی و رویدادهای آموزشی در حوزه کسبوکارهای روستایی است.
جهانیشدن؛ فرصتی برای اشتغال پایدار
استان سمنان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، مجموعهای کمنظیر از جاذبههای طبیعی، تاریخی و فرهنگی را در دل خود جای داده است؛ از کویرهای گسترده و آسمان پرستاره گرفته تا جنگلهای سرسبز شمالی که در فاصلهای کوتاه از یکدیگر قرار دارند. کویرهای بکر مانند خارتوران و ریگ جن، جنگل ابر شاهرود به عنوان یکی از زیباترین جنگلهای هیرکانی جهان، کاروانسراهای تاریخی در مسیر جاده ابریشم، بافتهای تاریخی شهرهایی مانند سمنان و دامغان و همچنین روستاهای هدف گردشگری، هر کدام میتوانند مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی باشند. این تنوع اقلیمی و فرهنگی باعث شده سمنان به استانی چهارفصل برای گردشگری تبدیل شود؛ جایی که در یک سفر میتوان هم کویرنوردی را تجربه کرد و هم جنگلگردی را.
کارشناسان گردشگری میگویند اگر این ظرفیتها با برنامهریزی دقیق، زیرساختهای مناسب و معرفی حرفهای در سطح ملی و بینالمللی همراه شود، سمنان میتواند به یکی از قطبهای مهم گردشگری ایران تبدیل شده و سهم قابل توجهی در توسعه اقتصادی و اشتغال منطقه ایفا کند. بر همین اساس و با نگاه به روستای قلعهبالا باید گفت، یکی از مهمترین پیامدهای ثبت جهانی یک روستا، افزایش فرصتهای اقتصادی برای ساکنان آن است. گردشگری برخلاف بسیاری از صنایع دیگر، به سرمایهگذاریهای عظیم صنعتی نیاز ندارد و میتواند با تکیه بر ظرفیتهای بومی توسعه پیدا کند.
اقامتگاههای بومگردی، فروش صنایع دستی، تولید محصولات محلی، راهنمایی گردشگران، حملونقل محلی و حتی فعالیتهای آموزشی و فرهنگی از جمله حوزههایی هستند که با رونق گردشگری رشد میکنند.
