جوان آنلاین: در آستانه چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران به سراغ مستند «هویدا، یک پرتره صوتی» از آخرین تولیدات مرکز مستند سوره رفتهایم، مستندی که به یکی از جنجالیترین چهرههای تاریخ معاصر کشور پرداخته است. این مستند با استفاده از روایتهای دستاول و اسناد تاریخی، بیآنکه داعیه داوری داشته باشد، تلاش میکند تصویر واقعبینانهتری از وضعیت سیاسی و اجتماعی آن دوران ارائه دهد. در این یادداشت، سعی داریم به تحلیل این مستند بپردازیم که با تکیه بر صدای تاریخ، زندگی و کارنامه امیرعباس هویدا، نخستوزیر پرحاشیه دوره پهلوی را بررسی میکند و در دل آن، تحلیلی عمیق از ساختار سیاسی آن دوره را میسازد.
مستند به عنوان یک سند تاریخی؛ نگاه بیطرفانه و مستند به گذشته
آنچه مستند «هویدا، یک پرتره صوتی» را از آثار مشابه متمایز میکند، تلاش بر بیطرفی و دوری از هرگونه جهتگیری است. محسن کریمیان، کارگردان مستند در تدوین و انتخاب روایتها هیچگونه قصد تحمیل دیدگاه شخصی را ندارد و تنها با کنار هم قرار دادن اسناد و روایتها، فرصت قضاوت را به مخاطب میدهد. این رویکرد، بهویژه در شرایطی که برخی تلاش دارند تصویری ایدهآل و بدون نقص از هویدا بسازند حائز اهمیت است.
مستند در مقابل این ادعاهای رایج که میگویند «در طول ۱۳ سال نخستوزیری هویدا، حتی یک خودکار بیک هم گران نشد»، پاسخی مستند و مستندگونه ارائه میدهد. اسناد و روایتهایی که در این فیلم گنجانده شده، نشان میدهد که چگونه هویدا، مانند بسیاری از دیگر مقامات آن دوره، با حضور طولانی در قدرت و بیتوجهی به پیامدهای منفی آن، به تدریج در مسیر فساد و بحرانهای اقتصادی حرکت کرده است.
پرتره صوتی؛ یک شیوه خلاقانه برای روایت
این مستند با انتخاب فرم «پرتره صوتی» و بهرهگیری از نوارهای ضبطشده نزدیکان دولت و دوستان هویدا، رویکردی متفاوت از آثار پیشین در پیش گرفته است. شیوهای که کمتر در آثار مستند ایرانی به عنوان فرم اصلی استفاده میشود. محسن کریمیان برای طراحی روایت آن نزدیک به ۳ هزار دقیقه صوت که درباره امیرعباس هویدا بود را جمعآوری، دستهبندی و پالایش کرده است و در نهایت با بهرهگیری از صوتها و بدون اضافه کردن نریشن یا متن، روایت فیلم را شکل میدهد.
استفاده از صداهای واقعی اشخاص حقیقی، اعتبار پژوهشی اثر را افزایش داده و به مخاطب امکان میدهد با لحن و فضای گفتار نزدیکان هویدا ارتباط مستقیم برقرار کند. صداها بهمثابه سند تاریخی عمل میکنند و روایت را از سطح بازسازی یا بازگویی صرف فراتر میبرند. در کنار این، تصاویر طراحیشده بر اساس نوارها، ترکیبی تازه میان صوت و تصویر ایجاد کردهاند.
از سایه شاه تا بلهقربانگویی؛ تصویری تازه از هویدا
مستند «هویدا، یک پرتره صوتی» در ابتدا، تماشاگر را با شخصیتی آشنا میکند که در طول سالها، در مرکز قدرت قرار داشته، اما همواره در سایه شاه شناخته میشده است. کارگردان مستند با بهکارگیری روایتهای دستاول و اسناد تاریخی، به شکل ملموسی نشان میدهد که چگونه هویدا، نخستوزیر ایران در دوران پهلوی توانست با ویژگیهایی، چون اطاعتپذیری بیچون و چرا، کارمندی منظم و مهارت در جلب رضایت شاه به یکی از بلندپایهترین مقامات اجرایی کشور تبدیل شود. این مستند به بررسی رابطه پیچیده او با شاه میپردازد و به خوبی نشان میدهد که این ارتباط بر مبنای «بلهقربانگویی» شکل گرفته بود؛ ویژگی که هم در تثبیت موقعیت سیاسی هویدا نقش داشت و هم بعدها سبب انتقادات گستردهای شد.
فساد ساختاری و سوءاستفاده از قدرت؛ نگاه دقیق به دولت هویدا
یکی از بخشهای برجسته مستند، تحلیل بیطرفانه و صریح از فساد ساختاری و اقتصادی در دولت هویداست. مستند با تکیه بر اسناد و شاهدان عینی، فضایی را به نمایش میگذارد که در آن فساد و رانتخواری از ردههای میانه تا عالیرتبهترین مقامات دولتی جریان داشت. مستند بهخوبی نشان میدهد که چگونه دولت هویدا از نخستوزیر گرفته تا کارگزاران ردهبالای حکومت در فضایی از سوءاستفاده و فساد اقتصادی فعالیت میکردند.
این رویکرد، ضمن آنکه به شفافیت در روایت واقعیتهای تاریخی میپردازد، یادآور این نکته است که در آن دوران، منابع ملی به ابزاری برای تقویت پایههای قدرت تبدیل شده بود. این فساد ساختاری به شکلی بنیادی در فروپاشی اعتماد عمومی به رژیم پهلوی مؤثر واقع شد و به یکی از دلایل اصلی سقوط حکومت پهلوی تبدیل گردید.
از اعتراضات مردمی تا برکناری هویدا؛ نقطه عطف در تاریخ انقلاب
مستند به دقت به تظاهرات مردمی و اعتراضات عمومی علیه رژیم پهلوی اشاره میکند. در این بخش، کارگردان با استفاده از اسناد و مصاحبههای دستاول، روایتهای ملموسی از فشارهای اجتماعی و سیاسی بر شاه ارائه میدهد که در نهایت به برکناری هویدا و صدور حکم دستگیری او منجر شد. این بخش مستند، شکافهای درونی در حکومت و تزلزلهای موجود در رأس هرم قدرت را بهخوبی نمایان میسازد.
این تزلزل قدرت و ظهور اعتراضات مردمی، نه تنها سبب برکناری هویدا شد، بلکه زمینهساز بروز بحرانهای سیاسی و اجتماعی بود که در نهایت به فرار شاه و پیروزی انقلاب اسلامی منتهی شد.
دادگاه و محاکمه؛ بررسی دقیق روند عدالت در برابر هویدا
مستند در یکی از بخشهای مهم خود به بازنمایی دادگاه هویدا میپردازد. این بخش یکی از نقاط قوت فیلم است که با استفاده از اسناد و تصاویر آرشیوی، فرایند محاکمه او را بهصورت بیطرفانه و مستند به نمایش میگذارد. از آنجایی که مستند هیچگونه تحلیل شخصی یا داوری در این خصوص اعمال نمیکند، این بخش به مخاطب اجازه میدهد تا خود، در مورد روند محاکمه و حکم صادره قضاوت کند.
یکی از نکات برجسته این بخش، استفاده از مصاحبه با مهندس بازرگان است که در آن، به تحلیل و ارزیابی شخصیتی هویدا پرداخته میشود. بازرگان، به عنوان یکی از شخصیتهای اصلی انقلاب و فردی صاحبنظر در مسائل سیاسی، با رویکردی آرام و تحلیلی به بررسی نقش هویدا در تاریخ ایران پرداخته و تصویری متفاوت از او را به نمایش میگذارد.
مستند یا تاریخنگاری؟
تماشای مستند «هویدا، یک پرتره صوتی»، بیشتر از آنکه تنها روایت زندگی یک فرد باشد به بازخوانی یک دوره بحرانی در تاریخ ایران پرداخته است. این دوره که در آن فساد دولتی، وابستگی مطلق به رأس هرم قدرت و بیتوجهی به هشدارهای اجتماعی به ایجاد بحرانها و در نهایت سقوط رژیم پهلوی انجامید، در این مستند بهخوبی به تصویر کشیده شده است.
هویدا، بهعنوان یکی از کارگزاران اصلی این دوران، نقش مهمی در این تحولات داشت و بدون درک دقیق زمینههای تاریخی، تحلیل دقیق نقش او ممکن نیست. از این منظر، «هویدا؛ پرتره صوتی» صرفاً یک مستند نیست، بلکه یک سند تاریخی است که با نگاهی واقعبینانه و مستند میتواند درک ما را از تاریخ معاصر ایران عمیقتر و دقیقتر کند.
