جوان آنلاین: نوجوانی ۱۳ ساله، با گوشی هوشمندش، تنها در اتاق نشسته و صفحات اینستاگرام (و البته دیگر شبکههای اجتماعی) را یکی پس از دیگری مرور میکند. الگوریتمها محتوایی به او نشان میدهند که توان تحلیل درست یا غلط بودنش را ندارد، محتوایی که بارها و بارها تکرار میشود و به تدریج فکر و روانش را مسخ میکند. در واقع هر روز و هر لحظه، پیامها، عکسها و فیلمهای کوتاه و اعتیادآور، او را در چرخهای بیپایان نگه میدارند، چرخهای که باورها، احساسات و حتی ذهنش را تغییر میدهد و فشار روانی و گاهی حس ناکافی بودن را به او تحمیل میکند. این تصویر، همان چیزی است که آن را «غرب وحشی دیجیتال» مینامند، دنیایی که فناوری در آن بیمحابا میتازد و قانون از آن عقب مانده است. به تازگی، نخستوزیر اسپانیا نیز نسبت به این موضوع هشدار دادهاست.
تجربه کشورهایی مانند اسپانیا، فرانسه و استرالیا نشان میدهد که نگرانیها درباره تأثیر شبکههای اجتماعی بر ذهن کودکان دیگر با هشدارهای معمول حل نمیشود. این کشورها تصمیم گرفتهاند وارد عمل شوند و با محدودیتهای سنی و مقررات تازه، نهتنها جلوی آسیبهای روانی و اجتماعی فضای دیجیتال را بگیرند، بلکه شرایطی فراهم کنند که رشد و تجربه کودکان در این دنیای دیجیتال تا حد امکان امن و سالم باقی بماند.
مهار بیقانونی در دنیای آنلاین
«کودکان ما وارد فضایی شدهاند که اساساً برای آنها ساخته نشدهاست.» این جملهای بود که پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا، در اجلاس جهانی دولتها در دبی بر زبان آورد، جملهای که بیش از یک هشدار سیاسی، تصویری روشن از وضعیتی میدهد که او آن را «غرب وحشی دیجیتال» توصیف کرد، یعنی جهانی بیمرز، بیوقفه و تا حد زیادی بیقانون که کودکان و نوجوانان، بدون سپر دفاعی، در مرکز آن قرار گرفتهاند.
سانچز در این سخنرانی اعلام کرد دولت اسپانیا قصد دارد دسترسی افراد زیر ۱۶ سال به شبکههای اجتماعی را ممنوع کند و پلتفرمهای دیجیتال را به اجرای سازوکارهای مؤثر احراز سن کاربران ملزم سازد. به گفته او، این تصمیم بخشی از یک راهبرد کلان برای «ایجاد محیطی امن در فضای دیجیتال» است، محیطی که در شکل فعلی خود، نهتنها امن نیست، بلکه به بستری برای تشدید آسیبهای اجتماعی تبدیل شدهاست. نخستوزیر اسپانیا با اشاره به گسترش گفتار نفرتپراکن، محتوای پورنوگرافیک و اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی هشدار داد که این فضا «تأثیرات منفی جدی بر نسل جوان» گذاشته است. او بیان کرد کودکانی که امروز در شبکههای اجتماعی حضور دارند، وارد محیطی میشوند که «اساساً برای حضور مستقل آنها طراحی نشده، محیطی که الگوریتمهایش نه بر پایه منافع کاربران خردسال، بلکه بر اساس منطق جذب توجه، افزایش تعامل و سود اقتصادی عمل میکند.
اهمیت موضعگیری سانچز تنها به محدودسازی سنی ختم نمیشود. دولت اسپانیا اعلام کرده که در گام بعدی، مدیران شبکههای اجتماعی را در قبال انتشار محتوای غیرقانونی و نفرتپراکن مسئول خواهد دانست و حتی «دستکاری الگوریتمها» برای تقویت چنین محتواهایی را جرمانگاری میکند، اقدامی که مستقیماً مدل کسبوکار غولهای فناوری را هدف قرار میدهد. سانچز همچنین از دیگر کشورهای اروپایی خواست تا از اقدامات پراکنده عبور کرده و به سمت هماهنگی مقررات در سطح قاره حرکت کنند. او اعلام کرد اسپانیا به ائتلافی از کشورهای اروپایی پیوسته است که هدف آن، مهار بیقانونی در فضای دیجیتال و پایان دادن به وضعیت «غرب وحشی» شبکههای اجتماعی است، وضعیتی که به باور بسیاری از ناظران، سالهاست از دولتها جلوتر حرکت کرده و اکنون به یکی از جدیترین چالشهای حکمرانی در عصر دیجیتال تبدیل شدهاست.
مقابله با الگوریتمهای آسیبزا
استرالیا حدود دو ماه پیش، یک گام جلوتر از اسپانیا رفته و نگرانی خود را از محاصره ذهنی کودکان به اقدام عملی تبدیل کند. این کشور با اجرای قانونی بیسابقه، برای نخستینبار در جهان دسترسی افراد زیر ۱۶ سال را به شبکههای اجتماعی ممنوع کرد.
بر اساس این قانون، ۱۰ پلتفرم بزرگ از جمله تیکتاک، یوتیوب، اینستاگرام، فیسبوک، اسنپچت، ردیت، ایکس، تردز، کیک و توییچ موظف شدهاند حسابهای کاربران زیر ۱۶ سال را حذف یا مسدود کنند. در صورت سرپیچی، شرکتها با جریمهای تا ۵/ ۴۹ میلیون دلار استرالیا روبهرو خواهند شد، رقمی که نشان میدهد دولت کانبرا اینبار به هشدارهای نمادین بسنده نکردهاست.
استرالیا این قانون را گامی «مهم برای خانوادهها» توصیف کرده و هدف اصلی آن را محافظت از کودکان در برابر الگوریتمهایی میداند که به گفته مقامهای این کشور، محتوای خشونتآمیز، آزاردهنده و زیانبار را بهطور هدفمند به کاربران نوجوان پیشنهاد میکنند. آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا، در دفاع از این تصمیم گفت این اصلاحات میتواند به «یکی از بزرگترین تغییرات اجتماعی و فرهنگی» کشور منجر شود و از نوجوانان خواست بخشی از وقت خود را به فعالیتهایی خارج از فضای مجازی، مانند ورزش یا مطالعه، اختصاص دهند.
اجرای این قانون با رویکردی مرحلهای همراه بودهاست. در فهرست اولیه، برخی خدمات مانند واتساپ، پینترست و روبلوکس فعلاً معاف اعلام شدهاند، هر چند دولت اعلام کرده این فهرست دائمی نیست و در صورت لزوم بازنگری خواهد شد.
یکی از چالشبرانگیزترین بخشهای این قانون، تشخیص سن کاربران است. دولت استرالیا اعلام کرده که اجرای کامل قانون آسان نخواهد بود و ممکن است نوجوانان راههایی برای دور زدن محدودیتها پیدا کنند. با این حال، آمارهای اولیه نشان میدهد پیش از اجرای رسمی قانون، حدود ۲۰۰ هزار حساب کاربران زیر ۱۶ سال در تیکتاک غیرفعال شده و قرار است «صدها هزار» حساب دیگر نیز مسدود شود.
این اقدام بهسرعت بازتابهای گستردهای بهدنبال داشت. گروههای والدینی و مدافعان حقوق کودکان از تصمیم دولت استقبال کردند، اما فعالان حقوق دیجیتال نسبت به پیامدهای بلندمدت ممنوعیت رسمی، شیوههای احراز هویت و خطر تضعیف آزادی بیان هشدار دادند. برخی شرکتهای فناوری نیز اجرای قانون را «شتابزده» نامیده و استدلال کردهاند که چنین محدودیتهایی ممکن است کودکان را به فضاهای کنترلنشدهتر اینترنت سوق دهد.
با وجود این انتقادات، اما استرالیا به این نتیجه رسیده که بیطرفی در برابر آسیبهای فضای آنلاین، به معنای رها کردن آسیبپذیرترین کاربران است و مداخله، دستکم در نگاه آنها، نه محدودسازی آزادی، بلکه تلاشی برای محافظت از نسلی است که هنوز ابزارهای دفاع از خود را در این فضا ندارد.
مغز فروشی کودکان ممنوع!
در فرانسه نیز موج نگرانیها نسبت به اثرات شبکههای اجتماعی بر کودکان و نوجوانان به سرعت به اقدام قانونگذارانه بدل شد. مجلس ملی این کشور اخیراً قانونی را تصویب کرده که دسترسی کودکان زیر ۱۵سال را به شبکههای اجتماعی ممنوع میکند، قانونی که نمایندگان با اکثریتی قاطع از آن حمایت کردند. آنها معتقدند که کودکان نباید هزینه بیقانونی و منطق سودمحور پلتفرمهای دیجیتال را بپردازند.
امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه در حمایت از این اقدام تأکید کرده که هدف از چنین محدودیتی، فراتر از کنترل فناوری، حفاظت از ذهن و احساسات نسل جوان است. او در موضعگیریهای اخیرش گفت: «مغز کودکان و نوجوانان ما برای فروش نیست. احساسات آنها برای فروش یا دستکاری نیست، چه توسط پلتفرمهای امریکایی یا الگوریتمهای چینی»
این هشدار در شرایطی مطرح میشود که گزارشهای متعدد شبکههای اجتماعی مانند «تیکتاک و اینستاگرام» را به ترویج محتوای آسیبزا برای کودکان و نوجوانان متهم کردهاند، از جمله محتواهایی مرتبط با «خودکشی، کاهش اعتمادبهنفس و الگوهای اعتیادآور.»
پیام ماکرون نه فقط علیه محتوای مضر، بلکه علیه منطق عملکرد شرکتهای بزرگ فناوری است، پیام او نشان میدهد که پاریس نمیخواهد فرآیند رشد و یادگیری نوجوانان تحتتأثیر الگوریتمهایی قرار گیرد که توجه و وابستگی را به عنوان هدف اصلی خود تعریف کردهاند. در این میان، قانون جدید فرانسه تلاش دارد حد و مرزی روشن برای حضور کودکان در فضای دیجیتال تعیین کند، مرزی که هم سلامت روان و عاطفی آنها را حفظ کند و هم خانوادهها را در نظارت و حمایت یاری دهد. در واقع، این دیدگاه، فراتر از محدودیتهای سنی صرف است و نشان میدهد که مقامات فرانسوی، همانند همتایانشان در اسپانیا و استرالیا، نگرانی جدی درباره اثرات شبکههای اجتماعی بر ذهن و رشد کودکان و نوجوانان دارند.
به گزارش «جوان»، بیتردید تجربه اسپانیا، فرانسه و استرالیا نشان میدهد که شبکههای اجتماعی دیگر فقط ابزار سرگرمی نیستند، این فضا روزبهروز ذهن و احساس نسل جوان را شکل میدهد و بدون مراقبت، آنها را در معرض فشار روانی و وابستگی دیجیتال قرار میدهد. اگر دولتها و خانوادهها وارد عمل نشوند، کودکان در «غرب وحشی دیجیتال» همچنان آسیبپذیر خواهند بود، نسلی که هنوز ابزارهای محافظت از خود را ندارد و هر لحظه، بخش کوچکی از دنیای واقعی و درونی خود را در چرخهای بیپایان از محتوا و الگوریتمها از دست میدهد.
