جوان آنلاین: ترامپ، رئیسجمهور امریکا جمعهشب فرمان اجرایی تعرفه ۲۵درصدی را بر واردات کالاها و خدمات از کشورهایی که با ایران مراوده تجاری خواهند داشت، امضا کرد. این اقدام، تلاشی جدید برای تمرکز فشار حداکثری بر اقتصاد ایران است تا منابع درآمدی کشور را به خصوص در بخش فروش نفت و محصولات پتروشیمی و نفتی تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، بررسی کارنامه تجارت ایران از جمله در حوزه نفت در سال جاری که بیسابقهترین سنگاندازیها بر اقتصاد کشور تحمیل شد، نشان میدهد تشدید تحریمها در دولت دوم ترامپ به دلیل بزرگی و پیچیدگیهای ذاتی بازار نفت، نه تنها صادرات نفت ایران را متوقف نکرد، بلکه با ثبت رکوردهای جدید به چالشی برای راهبرد فشار حداکثری تبدیل شد.
در بخش انرژی، ترامپ در دور قبلی ریاستجمهوری خود، برنامه توقف صادرات نفت ایران را با هدف صفر شدن فروش نفت ایران در دستور کار خود قرار داد و هر آنچه توانست در قالب تحریمهای تجاری علیه ایران به امضا و اجرا رساند تا جلوی صادرات نفت ایران را بگیرد، اما در عمل در تحقق رؤیای خود برای صفر شدن صادرات نفت ایران شکست خورد.
قمار اقتصادی روی محدودسازی تجارت نفت ایران
ایران همواره راههایی شناخته نشده را برای تداوم تجارت نفتی خود یافته و حتی در اوج تحریمها نیز در زمینه صادرات نفت، رکوردشکنیهایی داشته است.
در فروردین ۱۴۰۴، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران از افزایش ۷ درصدی تولید نفت ایران خبر داد. در ژوئن ۲۰۲۵ (مرداد ۱۴۰۴) بر اساس دادههای مؤسسه ورتکسا، میانگین صادرات نفت خام ایران به ۱/ ۸ میلیون بشکه در روز رسید، این رقم بالاترین سطح ثبتشده در صادرات نفت کشور در دهه اخیر بود و در شهریور ۱۴۰۴، رکوردی تازه در تولید نفت خام به ثبت رسید و تولید کشور به بالاترین سطح خود در ۷/ ۵ سال اخیر رسید، اینها در شرایطی رخ داد که ترامپ در دور دوم ریاستجمهوری خود، هرآنچه را امکان تحریم و سنگاندازی بر سر راه صادرات نفت ایران داشت، اعمال کرد و حتی به شناسایی و تحریم اشخاص پرداخت.
همچنین بر اساس اعلام منابع خبری پس از تحولات اخیر در ونزوئلا و اقدامات امریکا برای کنترل صادرات نفت این کشور، پالایشگاههای مستقل چین در حال جایگزینی نفت سنگین ایران به جای نفت ونزوئلا هستند.
خرید نفت ایران که در مخازن و روی کشتیها ذخیره شده، کاهش عرضه ونزوئلا به چین را جبران میکند.
این تحول پس از کاهش شدید صادرات ونزوئلا به چین از اواسط دسامبر و تحریمهای واشینگتن علیه نیکلاس مادورو رخ داده است و پالایشگاههای کوچک چینی، موسوم به «قوری»، خرید نفت ایران را به خرید نفت ونزوئلا و انواع نفت سنگین کانادا ترجیح دادهاند.
خریداران غیردولتی، مشتریان نفت باکیفیت ایران
کارشناسان معتقدند انجام اقدامات تعرفهای روابط تجاری امریکا با کشورهای سراسر دنیا اعم از هند، ترکیه و چین را دچار اختلال میکند.
آنها تأکید دارند ممکن است برخی دولتها در خرید نفت ایران، همچون تصمیمی که هند در سال ۲۰۱۹ گرفت و از زمره خریداران بزرگ نفتی ایران خارج شد، چنین تصمیمات مشابهی را اتخاذ کنند، اما به گفته آنها به دلیل بزرگی و پیچیدگیهای ذاتی بازار نفت، این ابزار هم نمیتواند به توقف صادرات نفت ایران بینجامد و فعالیت بخش غیردولتی در کشورهای خریدار، تقاضای روبهرشد جهانی و تمایل کشورها برای چانهزنی در بازار نفت، همواره مسیرهایی را برای نفت باکیفیت ایران باز میکند.
بومیسازی تجهیزات راهبردی برای افزایش تولید نفت
یکی از مهمترین دلایل افزایش تولید نفت ایران به رغم محدودیتهای تجاری، رویکرد مبتنی بر پژوهشهای میدانمحور و مسئلهمحور، توسعه فناوریهای ازدیاد برداشت، هوش مصنوعی و بومیسازی تجهیزات راهبردی کشورمان بوده که توانسته است گامهای مؤثری در مسیر افزایش تولید، ارتقای ضریب بازیافت و هوشمندسازی میدانهای نفت و گاز کشور ایجاد کند.
در حوزه ازدیاد برداشت، بهعنوان یکی از محورهای راهبردی صنعت نفت، توسعه دانش فنی و اجرای پایلوتهای فناورانه در میدانهای اهواز، منصوری، آزادگان، سروش، مسجدسلیمان، گچساران، پینک و کوپال در دستور کار قرار گرفته است.
تاکنون طراحی پایلوتهای ازدیاد برداشت در هشت میدان از مجموع ۲۲میدان هدف انجام و بر اساس گزارشها پیشبینی شده است با اجرای کامل این طرحها، ضریب بازیافت بهطور متوسط تا ۵درصد افزایش یابد.
همچنین قراردادهای فناورانه مسئلهمحور با تمرکز بر چالشهای اولویتدار میدانها در شرکتهای تابع شرکت ملی نفت ایران منعقد شده است.
در شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، پروژههایی در ۱۰میدان نفتی با ۱۸چالش فناورانه در حال اجراست. در شرکت نفت فلات قاره ایران نیز مطالعات فناورانه در شش میدان با ۱۶چالش دنبال میشود.
علاوه بر این، در شرکت متن میدانهای آزادگان و یادآوران، در شرکت نفت مناطق مرکزی ایران میدانهای خشت و تنگ بیجار، در شرکت نفت و گاز اروندان میدان دارخوین و در شرکت نفت و گاز پارس میدان پارسجنوبی، هر یک با چندین چالش فناورانه در حال مطالعه و اقدام است.
در حوزه هوش مصنوعی و میدانهای دیجیتال نفت و گاز، شرکت ملی نفت ایران تدوین سند حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی را در دستور کار قرار داده و همزمان امکانسنجی فنی و اقتصادی بهکارگیری فناوری میدان دیجیتال (DOF) در میدانهای پارسجنوبی، نوروز، دارخوین و منصوری در حال انجام است؛ اقدامی که میتواند نقش مهمی در بهینهسازی تصمیمگیریهای عملیاتی و کاهش هزینههای تولید ایفا کند.
از دیگر اقدامات مهم، امضای تفاهمنامه سهجانبه برای اجرای طرح احیای چاههای بسته و کمبازده میان شرکت ملی نفت ایران، پارک فناوری و نوآوری صنعت نفت و صندوق نوآوری و شکوفایی است که در قالب آن ۳۲قرارداد با شرکتهای دانشبنیان منعقد شده است.
در بخش توسعه تجهیزات بومی نیز پروژه چاهآزمایی سیار در شرایط پرفشار و دبی بالا برای نخستینبار با موفقیت انجام شده و پروژه بومیسازی طراحی، ساخت و بهرهبرداری از کمپرسورهای درونچاهی و برونچاهی بهعنوان یکی از طرحهای راهبردی در حال پیگیری است.
در حوزه اکتشاف، پنج طرح توسعه فناوریهای اکتشافی با همکاری پنج دانشگاه کشور در حال اجراست. افزون بر این، بیش از ۸۰قرارداد پژوهشی و فناورانه با دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانشبنیان در جریان است و بیش از ۲۵پروژه پژوهشی از سالهای گذشته با موفقیت به پایان رسیده است.
مجموع این اقدامات نشان میدهد ایران با تمرکز بر حل مسائل واقعی میدانها، مسیر پژوهش و فناوری را بهصورت هدفمند در خدمت افزایش تولید، ارتقای ضریب بازیافت و کاهش ریسکهای عملیاتی قرار داده است؛ مسیری که به گفته کارشناسان میتواند جایگاه فناوری و نوآوری را در توسعه میدانهای نفت و گاز کشور در سالهای آینده بیش از پیش ارتقا دهد.
رشد ۱۳درصدی صادرات ایران به اوراسیا
همزمان با رشد تولید و صادرات نفت، بررسی کارنامه تجارت ایران با کشورهای اوراسیا نیز از رشد ۱۳درصدی در سال جاری به رغم تحریمها حکایت دارد.
بر اساس گزارشها، صادرات ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا در هشت ماهه سال جاری به ارزش یکمیلیاردو۴۵۴میلیون دلار و با وزن ۳میلیونو۸۸۴هزار تن رسیده است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۱۳درصد از لحاظ ارزشی و ۱۰درصد از لحاظ وزنی رشد داشته است.
بیشترین رشد ارزشی صادرات به کشورهای بلاروس و ارمنستان به ترتیب با ۶۴و۳۱درصد مشاهده میشود.
بیشترین سهم صادرات در این اتحادیه به کشور روسیه با ۷۶۴میلیون دلار اختصاص دارد که معادل ۵۲درصد از کل صادرات به این اتحادیه است. طبق آمارها، صادرات به روسیه در گروههای کالایی صنایع غذایی و میوه و ترهبار به ترتیب ۶۴و۴۴میلیون دلار بیشترین رشد را داشته است، البته گروههای کالایی مواد اولیه پلیمری و خودرو و نیرومحرکه نسبت به مدت مشابه سال قبل با کاهش ۳۴و۱۹میلیون دلاری مواجه بودهاند.
صادرات به ارمنستان در گروههای کالایی خودرو و نیرومحرکه و محصولات شیمیایی نیز به ترتیب ۷۲و۱۳میلیون دلار بیشترین رشد را تجربه کرده است. صادرات به قزاقستان نیز در گروههای کالایی صنایع غذایی و میوه و ترهبار به ترتیب ۱۸و ۴میلیون دلار رشد داشته است.
صادرات به قرقیزستان هم در گروههای کالایی ماشینسازی و تجهیزات و صنایع غذایی به ترتیب ۲ویک میلیون دلار رشد را نشان میدهد، البته گروههای کالایی خشکبار و مواد اولیه پلیمری با کاهش ۴و۳میلیون دلاری نسبت به دوره مشابه سال قبل مواجه بودهاند.
بر اساس آمارها صادرات به بلاروس نیز در گروههای کالایی خودرو و نیرومحرکه و میوه و ترهبار به ترتیب ۵و۲میلیون دلار بیشترین رشد را داشته است.
در هشت ماهه ابتدایی سال جاری، سهم ارزشی صادرات به اتحادیه اقتصادی اوراسیا به تفکیک کالاهای سرمایهای، واسطهای و مصرفی به ترتیب ۹درصد، ۴۳درصد و ۴۸درصد بوده است.
شرط ارتقای تابآوری اقتصاد ایران
افزایش تولید و صادرات نفت، رشد تعاملات تجاری با کشورهای اوراسیا و توسعه فناوریهای بومی، همگی بیانگر آن است که ابزار تحریم، دستکم در شکل فعلی، با واقعیت پیچیده تجارت ایران فاصله معناداری دارد. با این حال، تداوم این روند بهمعنای بیاثر شدن کامل تحریمها نیست.
کاهش اثرات تحریمها بر اقتصاد کشور، مستلزم بازنگری مستمر در راهبردهای تجاری، تنوعبخشی به بازارها، تقویت دیپلماسی اقتصادی و کاهش هزینههای مبادله است؛ مسیری که میتواند تابآوری اقتصاد ایران را ارتقا دهد.
