گفت‌وگوی «جوان» با مصطفی شبان، کارگردان مستند

«کیمیاگر» راوی احیای خانه‌های تاریخی کاشان است

جوان آنلاین: مستند «کیمیاگر» با محور طرح تلاش‌های ارزنده محمدرضا حائری مازندرانی، معمار برجسته، راوی احیای خانه‌های تاریخی کاشان شد. 

مصطفی شبان، کارگردان مستند «کیمیاگر» درباره این اثر به «جوان» گفت: سال ۱۴۰۰ ایده کار به ذهنم رسید و نزدیک سه سال پژوهش کار طول کشید و تولید هم یک سال به طول انجامید. 

وی افزود: من مجموعه مستندی برای تلویزیون تهیه می‌کردم تحت عنوان احیاگران که موضوع آن احیای خانه‌های تاریخی کاشان بود. در لابه‌لای این موضوع به شخصیت جذابی به نام محمد رضا حائری مازندرانی بر خوردم. ایشان فردی با سواد در حوزه معماری با شخصیت کاریزماتیک است. فردی بسیار دلسوز و مطلع از حوزه معماری. متوجه داستان جذابی از زندگی ایشان شدم. وی از اولین افرادی بود که در مورد احیای خانه‌های تاریخی کاشان اقدام کرده بود. 

به گفته این فیلمساز، زمانی که حائری مازندرانی دانشجوی سال دوم معماری در دانشگاه ملی ایران یا شهید بهشتی فعلی بود، به بهانه دیدن تپه‌های سیلک به کاشان می‌رود و با دوستی به نام مسعود عطارها، ملاقات می‌کند و از طریق این دوست با خانه‌های تاریخی کاشان آشنا می‌شود. اینکه این خانه‌ها چقدر زیبا هستند، اما در حال ویران شدن هستند. در آن زمان حدود ۸۰ درصد از ۵۰۰ خانه تاریخی موجود در کاشان در حال تخریب بود. این اتفاق به شدت آقای حائری مازندرانی را نگران می‌کند و موضوع مرمت خانه‌های تاریخی کاشان را مطرح و طرح احیا را آغاز می‌کند. این اقدام سوژه تولید مستندی درباره ایشان شد. 

شبان گفت: سوژه ما به گونه‌ای بود که اطلاعات زیادی از وی در اختیار داشتیم، اما همین بالا بودن حجم اطلاعات یک سردرگمی در پیدا کردن ایده اصلی کار به وجود می‌آورد. یکسری اطلاعات اصلی هم در داخل ایران نبود. به عنوان مثال اطلاعات مربوط به بخش خارج از کشور مانند امریکا و انگلستان. سوژه من در زمانی که فعالیت می‌کرده سخنرانی‌هایی در دانشگاه‌های مختلف امریکا داشته و بخشی از فعالیت تبلیغاتی را در انگلستان انجام داده بود. باید با دانشگاه هاروارد مکاتبه می‌کردم و حتی دانشگاه‌های دیگری هم بودند که آقای حائری‌مازندرانی برای گسترش فرهنگ معماری ایرانی و به شکل تخصصی خانه‌های تاریخی کاشان در آنجا سخنرانی کرده بود. 

مشارکت دانشگاه هاروارد در تولید مستند

وی با بیان اینکه یکسری پوستر از آن سخنرانی‌ها در اختیار بود، ادامه داد: پیدا کردن افراد بعد از ۴۰ سال سخت بود و موفق نشدیم آنها را پیدا کنیم. در بخش آرشیو دانشگاه هاروارد فردی به نام آلا فاندی کمک زیادی کرد و هر آنچه درباره خانه‌های تاریخی کاشان می‌توانست، ارسال کرد. قابل توجه اینکه اطلاعات موجود از خانه‌های تاریخی کاشان در دانشگاه هاروارد بسیار زیاد بود و نزدیک به ۱۰۰ اسلاید عکس برای ما ارسال شد و خیلی جذاب بودند و فیلم من را متحول کردند. 

این کارگردان تأکید کرد: یکی دیگر از مشکلات تولید محدودیت زمانی خود آقای حائری‌مازندرانی بود. ایشان به شدت درگیر پژوهش و تحقیق بودند و نزدیک سه سال طول کشید تا مطالب را به من رساندند. حتی جلب اعتماد ایشان یک سال طول کشید و باور نداشتند فیلمسازی بخواهد این همه زمان برای چنین سوژه‌ای اختصاص دهد. 

وی افزود: به اعتقاد بنده فیلم کیمیاگر در بخش پژوهش و تحقیق خود قابلیت دریافت امتیاز بالایی را دارد. سه سال پژوهش کردم و حتی در مرحله فیلمبرداری و تدوین تحقیقات ادامه داشت و با اضافه شدن اسناد جدید حتی نریشن را تغییر می‌دادیم. این فیلم در اولین کنفرانس معماری ایران در کاشان نمایش داده شد و آنجا بازخورد مثبتی گرفتم. برای فیلمنامه هم تلاش کردم کار منسجمی باشد. 

شبان معتقد است مهم‌ترین ویژگی یک فیلم خوب این است که مخاطبان خود را پیدا کرده باشد و از سوی آن مخاطب مورد توجه قرار گرفته باشد، به ویژه فیلم مستند که مخاطب خاص دارد. هر چند فیلم‌های مستند با مخاطب عام داریم، اما نباید از مستند انتظار داشت توجه مخاطب عام را جلب کند. بنای مستند خاص بودن است و در عین حال لازم است راه‌هایی پیدا شود که مخاطب عمومی پیدا کند. 

وی ویژگی دوم فیلم‌های موفق را جذب حداکثری مخاطب دانست و بیان کرد: این نه به معنی سوق یافتن فیلم به سمت ابتذال، بلکه به معنی جلب حداکثری مخاطب است. فیلم یک هنرعمومی است و به اعتقاد من مخاطب اهمیت زیادی دارد. همچنین ایده و انتخاب موضوع باید در بازه زمانی درست باشد. هر موضوعی برای هر زمانی خوب نیست. لازم است دغدغه مردم در تولید در نظر گرفته شود. انتخاب نگاه درست از آن موضوع نیز در ادامه انتخاب ایده اهمیت دارد. 

به گفته این فیلمساز، «کیمیاگر» یک فیلم تخصصی است که اولین مخاطبان آن معماران هستند و بعد از آن افراد علاقه‌مند به خانه‌های تاریخی و همچنین فعالان گردشگری مخاطبان این فیلم‌ها هستند. افرادی هستند که با بودجه محدود خانه‌های تاریخی را احیا کردند و توانستند گردشگران خارجی را به این خانه‌ها جذب کنند. خانه تاریخی داریم که از ۳۰ کشور برایش میهمان می‌آید و این قابلیت خانه‌های تاریخی را نشان می‌دهد. 

وی افزود: نهاد‌های مرتبط با این اثر میراث فرهنگی و شهرداری بودند که هر دو همکاری خوبی داشتند و حتی در بخش خصوصی خانه‌های تاریخی که توسط مردم احیا شده است هم کمک و همکاری خوبی داشتند. 

شبان معتقد است مردم هنوز با فیلم مستند غریبه هستند و آن را به خوبی نمی‌شناسند و اگر بشناسند هم علاقه‌ای به آن ندارند. تصور می‌کنند مستند در موضوعات محدود است. از قدرت مستند و تأثیرگذاری آن برای تحول جامعه بی‌اطلاع هستند. لازم است برای اکران فیلم‌ها تبلیغات گسترده داشت و باید مردم را به دیدن فیلم‌ها حساس کنیم. همچنین محل‌های اکران فیلم‌ها مهم است. یک گام مثبت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، پلتفرم‌های آنلاین است. لازم است به موازات این مسئله تبلیغات هم افزایش یابد و حتی بستر تماشای رایگان فیلم‌ها فراهم شود و به مرور بعد از جذب مردم به فیلم مستند، بلیت فروشی اتفاق بیفتد.