جوان آنلاین: مادری اگرچه یکی از نابترین احساساتی است که یک زن میتواند تجربه کند، اما برخی باورهای نادرست و حتی برخی از ادعاهای به ظاهر علمی میتواند مانعی جدی بر سر راه مادرشدن ایجاد کند. یکی از مهمترین این موانع هم مسئله نقش و تأثیر سن و سال در مادر شدن است. حالا این موضوع را اگر در کنار دیگر چالشهای اجتماعی و افزایش سن ازدواج و موضوعات و حاشیههای پیرامونی آن بگذارید، سن مناسب باروری خودش میتواند به چالشی جدی و مانعی بر سر راه مادر شدن و حتی ازدواج تبدیل شود! چراکه بر اساس برخی از منابع و اطلاعات پزشکی سن مناسب باروری ۱۸ تا ۳۵ سال است و بارداریهای بالاتر از ۳۵ سالگی میتواند خطرناک باشد، این در حالی است که در برخی دیگر از منابع علمی چنین محدودیتهایی وجود ندارد و در موارد تجربی هم تجربه مادری حتی در سنین بالای ۵۰ سال ثبت شده است که نشان میدهد ماجرای خطرناک بودن بارداریهای بالای ۳۵ سال هم از جمله تلههایی است که بر سر راه افزایش جمعیت و ازدواج وجود دارد!
مگر میشود زن باشید و درباره سن مناسب بارداری در زنان نشنیده باشید؟! تقریباً همه ما این را شنیدهایم که ۱۸ تا ۳۵ سالگی سن مناسب بارداری است و بارداری در سنین زیر ۱۸ سال و بالای ۳۵ سال میتواند خطرناک باشد، اما این ماجرا چقدر با دادههای علمی تطابق دارد و تجربه دیگر کشورها در این باره چیست؟
فقدان شواهد علمی برای تأکید بر بازه ۱۸ تا ۳۵ سال بارداری
چند سال پیش بود که آماری از رشد ۱۲درصدی فرزندآوری در زنان ۵۰ تا ۵۴ ساله منتشر شد و جامعه را در شوک فرو برد؛ شوک اینکه مگر زنان در سنین بالای ۳۵ سال هم میتوانند مادر شوند، چه رسد به اینکه بالای ۵۰ سالهها هم بتوانند مادر شوند!
این آمار در همان زمان توانست تفکر غالب درباره سن مناسب فرزندآوری را به چالش بکشد. هر چند خبرهایی از این دست خیلی هم قرار نیست روی خروجی رسانهها بماند و جامعه را امیدوار کند، اما آیا واقعاً زنان بالای ۳۵ سال نباید مادر شوند؟
زهرا موحدنیا، متخصص پزشکی اجتماعی در رابطه با سن بارداری زنان میگوید: «برخلاف تصورات رایج در جامعه که سالها سن باروری زنان را به بازه ۱۸ تا ۳۵سال محدود میدانست و بارداری پس از ۳۵سالگی را با پیامدهای قطعی برای مادر و جنین همراه میپنداشت، شواهد علمی معتبر چنین محدودیتی را تأیید نمیکنند.»
بنا بر توضیحات وی بررسی منابع تخصصی و فوقتخصصی زنان و زایمان، مقالات روز و رفرنسهای معتبر پزشکی نشان میدهد علم پزشکی سن مشخصی را به عنوان سقف بارداری تعیین نکرده است بلکه بازه سنی باروری زنان عموماً بین ۱۵ تا ۴۹سال و در برخی منابع حتی از ۱۰ تا ۵۴سال ذکر شده است. این دادهها نشان میدهد حق مادری بهعنوان یک انتخاب، برای زنان به رسمیت شناخته میشود و وظیفه نظام سلامت، حمایت از این حق و فراهمسازی شرایط ایمن برای بارداری است.
تعیینکنندگی توانایی فیزیولوژیک
به گفته موحدنیا تا زمانی که یک زن از نظر فیزیولوژیک توانایی باروری دارد، میتواند باردار شود و علم پزشکی منعی برای این موضوع قائل نیست، هرچند با افزایش سن، احتمال بروز برخی عوارض مانند فشار خون بارداری یا دیابت بارداری افزایش مییابد، اما این موارد قابل مدیریت هستند.
رعایت سبک زندگی سالم، ورزش منظم، پرهیز از کمتحرکی و تغذیه مناسب میتواند نقش مؤثری در کنترل این خطرات داشته باشد، همچنین برخی تدابیر طب ایرانی با تمرکز بر پاکسازی بدن و تقویت باروری، میتوانند به تجربه یک بارداری سالم کمک کنند؛ موضوعی که در عمل نیز نمونههای موفق آن مشاهده میشود. این متخصص پزشکی اجتماعی تأکید میکند: «در سالهای اخیر، تجربههای متعددی از بارداری سالم در سنین ۴۵ تا ۵۰سالگی گزارش شده است و از نظر آماری و علمی، تفاوت معناداری در میزان هوش، موفقیت یا ویژگیهای اجتماعی فرزندان متولدشده از مادران جوانتر یا مسنتر وجود ندارد. این ویژگیها بیشتر به شرایط تربیتی و محیط رشد کودک پس از تولد وابسته است، نه صرفاً سن مادر.» به گفته وی، علم پزشکی همچنین به فواید بارداری در سنین مختلف اشاره دارد و تجربه اولین بارداری در سنین پایینتر میتواند با فوایدی مانند کاهش احتمال بروز فیبروم رحم همراه باشد. در سنین بالاتر نیز بارداری و شیردهی اثرات محافظتی قابل توجهی بر سلامت زنان دارند.
موحدنیا تأکید میکند: «هر دوره بارداری و هر دوره شیردهی با شیر مادر، بهطور جداگانه اثر محافظتی (پروتکتیو) در برابر سرطانهای زنان از جمله سرطان تخمدان، سرطان رحم و سرطان پستان دارد. این موضوع بهویژه در کشورهایی مانند ایران که شیوع سرطان پستان بالاست، اهمیت بیشتری پیدا میکند. نکته قابل توجه آن است که این اثر محافظتی با گذر زمان باقی میماند و هرچه آخرین بارداری در سن بالاتری رخ دهد، این اثر محافظتی مدت بیشتری با بدن مادر همراه خواهد بود.»
به گفته وی، سلولهای بنیادی جنین از طریق جفت وارد بدن مادر و در اندامهایی مانند قلب، کبد و کلیه مستقر میشوند. این پدیده که در حوزه جوانسازی و بازسازی سلولی نیز مورد توجه قرار گرفته است، میتواند آثار مثبتی برای سلامت مادر در بلندمدت داشته باشد.
علم پزشکی محدودیت سنی قطعی برای بارداری قائل نیست
موحدنیا درباره عوارض احتمالی زایمان برای مادران هم تصریح میکند: «برخی نگرانیها درباره پیامدهای بارداری مانند ریزش مو یا پوکی استخوان نیز از منظر علمی پاسخ داده شدهاند. ریزش مو پس از زایمان یک پدیده فیزیولوژیک و موقتی است که نهتنها پس از بارداری، بلکه بعد از بیماریهای شدید یا جراحیهای سنگین نیز رخ میدهد و جای نگرانی ندارد. در مقابل، بسیاری از زنان در دوران بارداری افزایش تراکم و پرپشتی مو را تجربه میکنند.»
به گفته وی، بارداری و شیردهی در صورت دریافت کافی کلسیم از طریق تغذیه یا مکملها میتواند به افزایش جذب کلسیم و در نهایت استحکام بیشتر استخوانها منجر شود. همانگونه که فشار کنترلشده بر استخوانها در ورزشکاران باعث تقویت ساختار استخوانی میشود، بدن مادر نیز پس از پایان دوره شیردهی میتواند با استخوانهایی محکمتر مواجه باشد.
موحدنیا تأکید میکند: «علم پزشکی نهتنها محدودیت سنی قطعی برای بارداری قائل نیست، بلکه با ارائه شواهد علمی، بر حق انتخاب مادری و حمایت نظام سلامت از زنان در تمامی سنین باروری تأکید دارد.»
تأثیر سبک زندگی و تغذیه در قدرت باروری
دکتر طاهره لباف، جراح و متخصص زنان و زایمان هم درباره سن مناسب باردای و خطر بارداریهای بالای ۳۵ سال به «جوان» میگوید: «در دنیا محدوده خاصی برای بارداری و مثلاً بازه سنی ۲۵ تا ۳۵سال مطرح نیست.»
وی میافزاید: «ما یک موضوعی داریم که ثابت هم شده است. بر اساس آمار خانمهایی که بالای ۴۰سال حامله شوند یکدرصد ممکن است که فرزندشان دچار «سندروم دان» شود، یعنی همان منگولیسم. در خانمهای زیر ۴۰سال هم از هر ۴۰۰نفر یک نفر ممکن است فرزند مبتلا به سندروم دان به دنیا بیاورد. پس اولاً، بحث ۳۵سال مطرح نیست و بحث ۴۰سال به بالاست آن هم حتی در بالای ۴۰سال از هر ۱۰۰فرزندی که به دنیا میآید ۹۹نفر آن سالم هستند و یکدرصد ممکن است سندروم دان داشته باشند. حالا به نسبت زیر ۴۰سال این احتمال چهار برابر میشود، البته این باز به عوامل مختلفی بازمیگردد. اینکه آیا در فامیل از نظر ژنتیکی بچهای را داشته باشند که این اختلال ژنتیکی را داشته باشد یا نه.»
این متخصص تأکید میکند: «در حال حاضر با توجه به پیشرفتهای پزشکی این مسئله در زیر سه ماهگی قابل تشخیص است و راه برای آن وجود دارد، بنابراین اینطور نیست که ما فقط بگوییم بالای ۳۰سال و حتی ۴۰سال کسی نباید حامله شود. ما بسیاری از خانمهایی را داریم که در سن ۴۰سالگی، ۴۲سالگی ازدواج میکنند و اتفاقاً اینها را توصیه و تشویق میکنیم که به هیچ وجه جلوگیری نکنند و سریعاً حامله شوند، چون هر چه سن بالا میرود، ممکن است کیفیت تخمکها از نظر باروری ضعیف شود و ممکن است آنتی مولرین هورمونشان که کیفیت تخمک را نشان میدهد، پایین بیاید، بنابراین توصیه میکنیم سریع حامله شوند و بعد هم توصیه میکنیم اگر میخواهید بیشتر از یک بچه داشته باشید بین بچههایتان فاصله نیندازید و بعد از سه ماه دوباره حامله شوید.»
این متخصص زنان تأکید دارد یکسری مسائل در کنار هم وجود دارد که به سبک زندگی و یکسری مسائل زیربنایی مرتبط شده و قدرت باروری زنان را تعیین میکند.
تشویق به مادری در سنین بالا در اروپا
دکتر لباف با اشاره به اینکه در بسیاری از کشورهای اروپایی خانمها را در سنین بالا تشویق به بارداری میکنند، میافزاید: «حتی وقتی بچهای را در سن ۴۰سالگی میآورند، به عنوان گلدن بیبی، یعنی مراقبت بیشتری باید بشود و آن خانم با حساسیت بیشتری باردار میشود، حتی اگر هورمون آنتیمولرین آن خانم یعنی کیفیت تخمکهایش پایین باشد یا تخمکهایی نباشد که قابلیت باروری داشته باشد، وی را تشویق میکنند که از طریق تخمکهای اهدایی اقدام به بارداری کند. وقتی ما همه اینها را کنار هم میگذاریم، میبینیم که گویا یکسری دایههای دلسوزتر از مادر برای بلوک شرق و به خصوص کشورهای اسلامی و به ویژه کشور شیعه ایران نسخه میپیچند و هنوز هم دارند میپیچند.»
بنا به تأکید وی بیش از ۱۸۰کشور دنیا، بیش از ۵۰سال است سیاست افزایش جمعیت دارند و برای ما هنوز دارند نسخه کاهش جمعیت را توصیه و تجویز میکنند و بعد در ایران از وزارت بهداشت و درمان برای اینکه در زمینه کنترل جمعیت موفق عمل کرده و بیشتر توانسته است آنها را هدف اصلیشان برساند، در سازمان ملل جایزه میدهند. در حالی که میبینیم از نظر علمی وقتی یک خانم قاعده میشود، یعنی سیستم هیپوتالیسی و هیپوفیز، تخمدانها و رحم و سیستم تناسلیاش به سمت کامل شدن میرود. از زمانی که خانم قاعده میشود دو سال طول میکشد تا این سیستم تکامل کلی پیدا کند و بعد از دو سال دیگر مشکلی برای حامله شدن ندارد، همچنانکه وقتی یک خانم قاعده میشود و قاعدهاش منظم است ما از نظر علمی میگوییم این خانم ۹۵درصد تخمکگذاری دارد. اصولاً این تست تخمکگذاری این خانم است و اگر این آنتیمولرینش بالا باشد، یعنی تخمکهایش نیز کیفیت خوبی دارد.
طبق توضیحات وی، ممکن است خانم بالای ۴۰سال دیابت یا فشار خون داشته باشد و مراقبتهای بیشتری را بخواهد، از سوی دیگر با غربالگریهایی که وجود دارد بهطور دقیق میتوان تشخیص داد که آیا این یکدرصد مسئله سندروم دان وجود دارد یا نه.
رشد بارداریهای بالای ۴۰ سال در غرب
غربیها در حالی برای ما نسخه میپیچند و بازه سنی بارداری تعیین میکنند که مطالعات نشان میدهد تولد فرزند در زنان بالای ۴۰سال در شمال اروپا روند صعودی به خود گرفته است. بر اساس مطالعات جدید محققان دانشگاه «گوتنبرگ» سوئد، نسبت بیشتری از زنان بالای ۴۰سال در سوئد، دانمارک و نروژ در ۱۰سال گذشته مادر شدهاند.
طبق گزارش وبسایت خبری- پزشکی «مدیکال» کمک کشورهای اسکاندیناوی برای باروری زنان بالای ۴۰سال در دهه گذشته نیز دو برابر شده است.
هدف از این مطالعه که در مجله “Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica” منتشر شده، ارائه گزارشی مقایسهای- توصیفی از الگوهای باروری در زنان بالای ۴۰سال بین دوره ۱۰ ساله ۲۰۱۸-
۲۰۰۸ در کشورهایی مانند نروژ، سوئد و دانمارک بوده است.
این مطالعه با بررسی اطلاعات بیش از ۵/۱ میلیون شرکتکننده زن ۴۰ تا ۴۹ساله دانمارکی، سوئدی و نروژی صورت گرفت که زایمانی با یا بدون درمان کمکی داشتهاند یا در طول زمان از داروهای هورمونی و وسایل جلوگیری از باروری استفاده کردهاند.
این تحقیق همچنین نشان داد نسبت زیادی از زنان ۴۰ تا ۴۴ساله در کشورهای شمال اروپا همچنان از دارو و وسایل ضدبارداری هورمونی مانند «آیودیهای رهاکننده هورمون» استفاده میکنند. حدود ۲۴ تا ۳۱درصد زنان دانمارکی، ۲۷ تا ۳۰درصد زنان بالای ۴۰سال سوئدی و ۲۲ تا ۲۴درصد زنان این رنج سنی در نروژ از این وسایل یا داروها استفاده کردهاند. با وجود استفاده زیاد از وسایل و داروهای جلوگیری از بارداری، نرخ زایمان در زنان بین ۴۰ تا ۴۴ در دانمارک و سوئد افزایش یافته و فرانسه نیز از ثبت رکورد جدید در زایمان این رنج سنی خبر داده است.
یورونیوز نوشت: بر اساس گزارش مؤسسه ملی آمار و مطالعات اقتصادی فرانسه «باروری دیرهنگام زنان» در این کشور در سال۲۰۱۹ به رکوردی جدید رسیده است. براساس این آمار زنان بالای ۴۰سال فرانسوی از سال۱۹۷۹ تا امروز به این اندازه زایمان نکردهاند. براساس تحقیقات مؤسسه ملی آمار و مطالعات اقتصادی، تعداد زایمان زنان بالای ۴۰سال فرانسوی در سال۲۰۱۹ حدوداً سه برابر سال۱۹۷۹ شده است. مؤسسه ملی آمار و مطالعات اقتصادی فرانسه یکی از دلایل اصلی باروری دیرهنگام زنان در این کشور را «تمایل زوجها برای ثبات بیشتر در زندگی» عنوان میکند.
«اینگلا لیند» مسئول تحقیق درباره باروری زنان بالای ۴۰سال دانشگاه گوتنبرگ سوئد میگوید: بیشترین تأخیر در فرزندآوری در زنان اروپایی دیده میشود. وی افزود: امروز بیشتر زنان میخواهند تحصیلات خود را تمام کنند و قبل از داشتن اولین فرزند در بازار کار جا بیفتند. این محقق افزود: این موضوع میتواند دلیل افزایش نرخ ناباروری و افزایش تقاضا برای درمان باروری باشد.
