جوان آنلاین: از فیلم‌های منتشرشده درباره مصرف دخانیات در مدارس تا روایت دانش‌آموزی که می‌گوید ویپ را اینترنتی سفارش می‌دهد، نشانه‌هایی از مسئله‌ای وجود دارد که حل آن، تنها با آموزش و برنامه‌هایی که از سوی آموزش‌وپرورش تدارک دیده شده، ممکن نیست. آموزش‌وپرورش از فعالیت ۳۴ هزار کانون پیشگیرانه و حضور مشاور در ۲۱ هزار مدرسه خبر می‌دهد، اما هنوز یک یا حتی چند جای کار می‌لنگد!
تصاویر و فیلم‌هایی که گاه از مصرف سیگار در کلاس درس و سرویس‌های بهداشتی مدارس منتشر می‌شوند، از رفتاری خبر می‌دهند که نمی‌توان آن را فقط به کنجکاوی نوجوانی یا هیجان حضور در جمع دوستانه نسبت داد. نوجوانانی که سیگار یا ویپ را در محیط مدرسه به کار می‌گیرند، ممکن است تحت تأثیر همسالان خود قرار بگیرند، به دنبال پذیرفته‌شدن در یک جمع بگردند یا بخواهند استقلال و جسارتشان را به نمایش بگذارند. برای برخی نیز مصرف این محصولات با احساسی خوشایند همراه است که می‌تواند تکرار رفتار را به دنبال داشته باشد.
با این حال، پشت این تصاویر، مسئله دیگری هم وجود دارد که کمتر به چشم می‌آید، اینکه دسترسی نوجوانان به محصولات دخانی به شدت آسان است و سازوکار‌هایی برای محدودکردن آن وجود ندارد.
یکی از دانش‌آموزان پایه هفتم که از سیگار و ویپ استفاده می‌کند، می‌گوید می‌تواند بدون اطلاع والدینش سیگار تهیه کند و ویپ را نیز به‌صورت اینترنتی سفارش دهد تا در خانه تحویل بگیرد. البته روایت او به‌تنهایی نمی‌تواند به وضعیت همه دانش‌آموزان تعمیم داده شود، اما نمونه‌ای است از مسیری که بررسی آن برای شناخت ابعاد مسئله اهمیت دارد.
وقتی نوجوانی می‌تواند محصولی نیکوتینی را دور از اطلاع خانواده تهیه کند، توجه به آموزش و آگاهی‌بخشی ضروری است، اما تمام مسئله به آن محدود نمی‌شود. شیوه عرضه محصولات، نظارت بر فروشندگان، نقش خانواده و مدرسه و امکان دسترسی به خدمات مشاوره‌ای نیز در این میان اهمیت دارند.
خطر ویپ نادیده گرفته می‌شود
سیگار‌های الکترونیکی در نگاه برخی نوجوانان، جایگزینی کم‌خطر برای سیگار معمولی به‌شمار می‌روند. ظاهر متفاوت، تنوع محصولات و تصور بی‌ضرربودن آنها می‌تواند زمینه استفاده را فراهم کند، در حالی که بسیاری از این محصولات حاوی نیکوتین اعتیادآور هستند.
سازمان جهانی بهداشت درباره مواد سمی و زیان‌آور موجود در آئروسل سیگار‌های الکترونیکی هشدار داده است. مصرف نیکوتین در دوران نوجوانی نیز به دلیل ادامه رشد مغز اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند بر عملکرد‌هایی مانند یادگیری، توجه و کنترل تکانه اثر منفی بگذارد.
از این منظر، مواجهه با مصرف دخانیات در مدارس تنها به برخورد با دانش‌آموزی که سیگار یا ویپ به همراه دارد، محدود نمی‌شود. شناخت دلایل گرایش به مصرف، اصلاح تصور‌های نادرست درباره این محصولات و فراهم‌کردن امکان دریافت کمک، بخش مهمی از پیشگیری است.
البته آموزش زمانی می‌تواند اثرگذارتر باشد که با شرایط واقعی زندگی نوجوانان ارتباط پیدا کند. هشدار درباره عوارض نیکوتین، اگر با فشار گروه همسالان، دسترسی آسان به محصولات و نیاز نوجوان به پذیرفته شدن در جمع همراه نشود، ممکن است نتواند به‌تنهایی رفتار او را تغییر دهد.
۳۴ هزار مدرسه در مسیر پیشگیری
آموزش‌وپرورش برای مقابله با اعتیاد و رفتار‌های پرخطر دانش‌آموزان، برنامه کانون‌های یاریگران زندگی را دنبال می‌کند. سمیه ابراهیمی، مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش درباره این برنامه توضیح داد: «برنامه کانون یاریگران زندگی با هدف ظرفیت‌سازی برای جلب مشارکت همسالان در پیشگیری اولیه از اعتیاد و رفتار‌های پرخطر طراحی و تدوین شده است.»
به گفته او، این برنامه ذیل برنامه کلان یاریگران زندگی قرار دارد که در جلسه ۱۳۶ ستاد مبارزه با مواد مخدر به تصویب رسیده و هدف آن نیز فراهم‌کردن زمینه مشارکت دانش‌آموزان، خانواده‌ها، مدارس و ذی‌نفعان محلی در پیشگیری از رفتار‌های پرخطر است.
ابراهیمی درباره شیوه فعالیت این کانون‌ها همچنین اظهار داشت که دانش‌آموزان با همراهی والدین، مدرسه و ذی‌نفعان محلی در شناسایی رفتار‌های پرخطر، تدوین راهکار‌های پیشگیرانه، جلب حمایت، طراحی و اجرای پروژه‌های کوچک مدرسه‌ای و مستندسازی اقدامات مشارکت می‌کنند.
به گفته مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش، اجرای این برنامه از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و در سال تحصیلی ۱۴۰۵ ـ ۱۴۰۴ حدود ۳۴ هزار مدرسه عضو کانون‌های یاریگران زندگی بوده‌اند.
مشاوران مدارس حلقه‌ای میان شناسایی و حمایت
در کنار برنامه‌های آموزشی، دسترسی به خدمات مشاوره‌ای می‌تواند در رسیدگی زودهنگام به مشکلات دانش‌آموزان نقش داشته باشد. تغییرات رفتاری، افت ناگهانی تحصیلی، دگرگونی‌های خلقی یا انزوای اجتماعی ممکن است ضرورت گفتوگو و بررسی بیشتر را مطرح کنند، هرچند هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای مصرف دخانیات یا وجود یک مشکل مشخص نیست.
ابراهیمی درباره وضعیت مشاوران مدارس گفت: «در زمان حاضر در ۲۱ هزار مدرسه مشاور حضور دارد و اولویت استقرار مشاوران با مدارس مناطق آسیب‌پذیر است.»
او توضیح داد در مدارسی که مشاور مستقر ندارند، معلمان آموزش‌دیده به‌عنوان رابط مشاور فعالیت می‌کنند و خدمات مشاوره‌ای و ارجاعی نیز از طریق این افراد و مراکز مشاوره و خدمات روان‌شناختی مناطق ارائه می‌شود. به گفته ابراهیمی، خط ۱۵۷۰ نیز یکی از مسیر‌های دسترسی به خدمات مشاوره‌ای آموزش‌وپرورش است.
پرواضح است که در برخورد با دانش‌آموزی که به مصرف دخانیات روی آورده است نیز نوع مداخله اهمیت دارد. برخورد‌های تحقیرآمیز یا فقط تنبیهی، ممکن است به پنهان‌کاری بیشتر منجر شوند، در حالی که گفت‌وگوی حرفه‌ای و ارجاع به خدمات تخصصی می‌تواند به شناخت علت رفتار و کاهش خطر کمک کند.
۱۴ دستگاه در نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان،
اما بخشی از مشکلات مرتبط با آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان، فراتر از حوزه مسئولیت یک مدرسه یا حتی یک وزارتخانه است. به همین دلیل، همکاری میان دستگاه‌های مسئول می‌تواند در شناسایی، پیگیری و کاهش این آسیب‌ها نقش مهمی داشته باشد.
ابراهیمی در تشریح این همکاری‌ها گفت: «محور اصلی این همکاری‌ها در قالب ائتلاف ملی نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان با عنوان نماد شکل گرفته است.»
به گفته او، این سازوکار بر اساس قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، سند ائتلاف نماد، آیین‌نامه اجرایی آن و برنامه هفتم توسعه دنبال می‌شود و ۱۴ نهاد از جمله وزارت بهداشت، فراجا، سازمان بهزیستی، قوه قضائیه و وزارت آموزش‌وپرورش در آن عضویت دارند.
ابراهیمی همچنین درباره تخلفات احتمالی فروشندگان اطراف مدارس تصریح کرد: «آموزش‌وپرورش موارد تخلف مغازه‌های اطراف مدارس را به مراجع قضایی و اماکن گزارش می‌کند.»
این همکاری‌ها می‌تواند زمینه پیگیری تخلفات و هماهنگی در رسیدگی به مسائل دانش‌آموزان را فراهم کند. با این حال، میزان موفقیت آنها به نتیجه اقدامات وابسته است. تعداد دستگاه‌های عضو یا گزارش‌های ارسال‌شده، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چه میزان از تخلفات رسیدگی شده یا چه تغییری در دسترسی نوجوانان به محصولات دخانی ایجاد شده است.
وقتی قانون با واقعیت عرضه روبه‌رو می‌شود
براساس ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات، فروش محصولات دخانی از طریق اینترنت و دستگاه‌های خودکار فروش ممنوع است. همچنین طبق ماده ۱۱ این آیین‌نامه، فروشنده در صورت تردید درباره سن خریدار باید مدرک شناسایی او را برای احراز حداقل ۱۸ سال سن مطالبه کند.
در کنار این مقررات، روایت دانش‌آموزانی که از سفارش اینترنتی ویپ می‌گویند، ضرورت بررسی مسیر‌های عرضه را مطرح می‌کند. این روایت به‌تنهایی وقوع تخلف مشخصی را اثبات نمی‌کند، اما می‌تواند نقطه شروعی برای بررسی شیوه فروش، هویت عرضه‌کننده و چگونگی تحویل محصول باشد.
نظارت بر فروش محصولات دخانی تنها به اطراف مدارس محدود نیست. فروشگاه‌های محلی، مسیر‌های عرضه اینترنتی و نحوه رعایت محدودیت‌های سنی نیز باید در این بررسی مورد توجه قرار گیرند. اگر نظارت بر عرضه با آموزش دانش‌آموزان همراه نباشد، بخشی از مسئله بدون پاسخ می‌ماند. در مقابل، آموزش بدون توجه به سهولت دسترسی به محصولات نیز ممکن است نتواند به کاهش مصرف منجر شود.
از این‌رو، ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول باید علاوه بر تعداد بازرسی‌ها و گزارش‌های ثبت‌شده، نتایج پیگیری تخلفات و میزان رعایت مقررات را نیز دربر گیرد.
نقش مهم خانواده
آن سوی دیگر ماجرا، والدین هستند. کسانی که در وهله اول می‌توانند تغییرات رفتاری فرزندان خود را ببینند. با این حال، تشخیص علت این تغییرات و انتخاب واکنش مناسب همیشه آسان نیست. نوجوانی که سیگار یا ویپ مصرف می‌کند، ممکن است از روی کنجکاوی، فشار همسالان یا عوامل دیگری به این رفتار روی آورده باشد. به همین دلیل، واکنش فوری و تنبیهی به حل مسئله هیچ کمکی نمی‌کند.
در همین رابطه ابراهیمی تصریح کرد: «آموزش خانواده از طریق انجمن اولیا و مربیان و برگزاری دوره‌هایی با محور مهارت‌های ارتباط مؤثر با نوجوان، شناخت نشانه‌های مصرف دخانیات و نحوه مواجهه با فرزندان دنبال می‌شود.»
به گفته او، آشنایی والدین با تغییرات رفتاری و خلقی نوجوانان، وسایل مرتبط با مصرف محصولات نیکوتینی و شیوه گفتوگو با فرزندان از موضوعات مورد توجه در این آموزش‌هاست.
او همچنین گفت: راهنما‌های والدگری از طریق شبکه شاد ارائه می‌شود و والدین می‌توانند برای دریافت راهنمایی درباره نحوه گفتوگو و مواجهه با فرزندان از خط ۱۵۷۰ استفاده کنند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش از تدوین کتاب راهنمای پیشگیری اولیه از اعتیاد و رفتار‌های پرخطر برای هر سه دوره تحصیلی نیز خبر داد. این کتاب با هدف آموزش و توانمندسازی دانش‌آموزان، والدین و کارکنان تدوین شده است.
پیشگیری بدون بودجه اختصاصی
در این بین، موضوع منابع مالی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. ابراهیمی در پاسخ به این سؤال که میزان بودجه اختصاص‌یافته در سال جاری برای پیشگیری از مصرف دخانیات و سایر آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان چقدر است، اعلام کرد: «بودجه‌ای اختصاصی برای این موضوع به معاونت پرورشی و فرهنگی تخصیص نیافته است.»
نبود بودجه اختصاصی لزوماً به معنای نبود هرگونه هزینه‌کرد برای برنامه‌های پیشگیرانه نیست و ممکن است بخشی از فعالیت‌ها از منابع عمومی یا اعتبارات دیگر تأمین شود. با این حال، روشن نبودن میزان منابع در دسترس و هزینه‌های اجرای برنامه‌ها، ارزیابی تناسب امکانات با نیاز‌های مدارس را دشوار می‌کند.
با وجود این شرایط، اما اقداماتی انجام شده است. اقداماتی که اگر قرار است درباره میزان موفقیت‌شان قضاوت شود، باید اطلاعات روشنی از نتایج به‌دست آمده در این زمینه نیز وجود داشته باشد و ارائه شود.
بدون شک مسئله اصلی فقط این نیست که چه تعداد برنامه برای پیشگیری از استفاده سیگار یا ویپ طراحی شده یا چند مدرسه زیر پوشش قرار دارند. باید دید که این اقدامات تا چه اندازه توانسته یا می‌تواند بازدارنده باشد؛ بنابراین موفقیت در پیشگیری، زمانی روشن می‌شود که آثار آن در زندگی دانش‌آموزان دیده شود، در دسترسی محدودتر به محصولات نیکوتینی، در انتخاب‌های آگاهانه‌تر و امکان دریافت حمایت‌های لازم، پیش از آنکه یک رفتار پرخطر به عادتی ماندگار تبدیل شود.
پیشگیری از مصرف دخانیات بدون آموزش مهارت‌های زندگی ممکن نیست
مجید ابهری، جامعه‌شناس و آسیب‌شناس اجتماعی به لزوم توجه به نوجوانان و جوانان متناسب با سن‌شان اشاره می‌کند و می‌گوید: «جوانان سرمایه‌های اصلی و ذخایر فکری و آینده‌ساز هر کشور هستند. غفلت از نیاز‌های تربیتی و فرهنگی این گروه می‌تواند پیامد‌هایی به دنبال داشته باشد که جبرانش بدون شک آسان نیست.»
ابهری یکی از عوامل مؤثر در گرایش نوجوانان به مصرف دخانیات را تأثیرپذیری از محیط خانواده و گروه دوستان می‌داند: «نوجوان در دوره‌ای از زندگی قرار دارد که پذیرفته‌شدن در جمع همسالان برایش اهمیت زیادی پیدا می‌کند و ممکن است برای جلوگیری از تمسخر یا طردشدن، رفتاری را تجربه کند که در ابتدا تمایلی به انجام آن نداشته است.» او ادامه می‌دهد: «از این منظر، پیشگیری از مصرف سیگار و ویپ نباید تنها به بیان عوارض جسمی و هشدار درباره اعتیادآوربودن نیکوتین محدود شود. نوجوان باید بتواند در موقعیت‌های اجتماعی، در برابر پیشنهاد دوستان مقاومت کند و بدون نگرانی از دست دادن جایگاه خود در جمع، تصمیم مستقلی بگیرد.»
ابهری همچنین ضرورت آموزش مهارت‌های زندگی در مدارس را نیز مهم می‌شمارد: «توانایی «نه گفتن» به پیشنهاد‌های پرخطر باید از سنین پایین در دانش‌آموزان تقویت شود. این مهارت زمانی مؤثرتر می‌شود که از سطح توصیه‌های نظری فراتر برود و نوجوان فرصت تمرین آن را در موقعیت‌های واقعی زندگی داشته باشد.»
در عین حال، مسئولیت پیشگیری تنها بر دوش دانش‌آموزان نیست. دسترسی آسان به محصولات دخانی، فروش سیگار به نوجوانان و ضعف نظارت بر عرضه، می‌تواند اثر آموزش‌های پیشگیرانه را محدود کند. این جامعه‌شناس در این رابطه می‌گوید: «اگر نوجوان بتواند بدون احراز سن یا اطلاع خانواده به محصولات نیکوتینی دسترسی پیدا کند، نمی‌توان انتظار داشت که آگاهی از زیان‌های مصرف به‌تنهایی مانع تجربه یا تکرار آن شود. به همین دلیل، پیشگیری مؤثر به همکاری خانواده، مدرسه و نهاد‌های مسئول نیاز دارد. خانواده باید بتواند بدون ایجاد فضای ترس و سرزنش با نوجوان گفتوگو کند، مدرسه باید علاوه بر آموزش، امکان مشاوره و حمایت فراهم کند و دستگاه‌های مسئول نیز باید اجرای مقررات مربوط به فروش محصولات دخانی را پیگیری کنند.»
بی‌تردید مسئله مصرف دخانیات در مدارس را نمی‌توان صرفاً با افزایش هشدارها، برگزاری دوره‌های آموزشی یا گسترش کانون‌های پیشگیرانه حل‌شده تلقی کرد. آنچه اهمیت دارد، پیوند میان آگاهی‌بخشی، نظارت مؤثر بر بازار عرضه، حمایت خانواده و دسترسی به مشاوره تخصصی است، پیوندی که باید در عمل خود را نشان دهد، نه فقط در شرح برنامه‌ها و اعلام آمارها. در چنین شرایطی معیار واقعی موفقیت دستگاه‌های مسئول را نه تعداد جلسات برگزار شده‌شان یا حتی تعداد مدارس تحت پوشش اعلامی، بلکه تعداد موقعیت‌هایی باشد که در آنها نوجوان پیش از گرفتارشدن در چرخه مصرف، فرصت انتخابی آگاهانه‌تر پیدا می‌کند، جایی که دسترسی آسان به دخانیات جای خود را به دسترسی آسان به حمایت می‌دهد و پیشگیری، پیش از آنکه به مداخله پس از بروز آسیب نیاز باشد، آغاز می‌شود.
