جوان آنلاین: موضوع بر سر نحوه آبیاری و البته گسترش آفت‌هایی است که به جان درختان چیتگر افتاده‌است. مسئولان هم ریشه آن را اختلاف بر سر مسئولیت‌ها می‌دانند. آن‌طور که گفته می‌شود احیای بوستان چیتگر با ۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری و کاشت ۲۵ هزار نهال آغاز شده، اما بازگشت سلامت به این عرصه جنگلی زمان‌بر است.
درختان که خشک می‌شوند، ماجرا فقط به جا ماندن شاخه‌های بی‌جان و تنه‌های از دست‌رفته‌شان نیست، بلکه هر بار که یک درخت از چرخه حیات خارج می‌شود، سرمایه‌های طبیعی شهر از بین می‌رود. سرمایه‌ای که مسئولان باید در قبالش پاسخگو باشند. پاسخ به نحوه نگهداری و آبیاری، اقداماتی که برای پیشگیری از آفت انجام شده‌است. اکنون بار دیگر با خشکیدگی درختان و قطع نمونه‌های آلوده درختان چیتگر، نگاه‌ها به وضعیت این بوستان کشانده شده‌است، اما روایت‌های مطرح‌شده از سوی آقایان مسئول نشان می‌دهد که برای فهم آنچه بر چیتگر گذشته، نمی‌توان فقط به درختان قطع‌شده و اقدامات امروز نگاه کرد.
در یک سو، شهرداری تهران بخشی از ریشه‌های مشکل را در شیوه شهرسازی منطقه ۲۲ طی دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ مطرح می‌کند و از اقداماتی برای جبران آسیب‌های گذشته می‌گوید. در سوی دیگر، سازمان منابع طبیعی از کم‌آبی، ضعف در مراقبت از درختان و کوتاهی شهرداری در پیشگیری از آفت سخن می‌گوید. اعضای شورای شهر نیز درباره زمان بروز مشکل، نحوه حذف درختان بیمار و سهم دستگاه‌های مسئول دیدگاه‌های متفاوتی دارند، اما آنچه میان این روایت‌ها مشترک است، گستردگی مسئله و ضرورت روشن‌شدن عواملی است که چیتگر را به وضعیت کنونی رسانده‌است.
درختان چه شدند؟
هفته گذشته بود که مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، در پاسخ به سؤالی درباره خشک شدن درختان بوستان چیتگر، احتمال داد که این وضعیت به دو سال پیش بازگردد. او توضیح داد که تعدادی از درختان به‌دلیل کم‌آبی و برخی دیگر به‌دلیل شرایط سنی بیمار شده بودند و به همین دلیل، حذف آنها ضرورت داشت.
چمران با اشاره به نقش سازمان منابع طبیعی در این فرایند گفت مسئولیت این موضوع تنها بر عهده شهرداری نیست و با هماهنگی و همکاری این سازمان، درختان بیمار جمع‌آوری شدند.
رئیس شورای شهر تهران درباره ضرورت تسریع در جمع‌آوری درختان آلوده نیز توضیح داد: «احتمال سرایت بیماری به سایر درختان وجود داشت و به همین دلیل، لازم بود این درختان در سریع‌ترین زمان ممکن از محدوده خارج شوند.» به گفته او، این عملیات با سرعت انجام شد، هر چند شاید روند کار به اندازه انتظار سریع نبود. جمع‌آوری درختان همچنان ادامه دارد. چمران همچنین از درخواست خود برای ارائه گزارشی جامع از سوی شهردار منطقه ۲۲ در شورای شهر خبر داد. درخواستی که می‌تواند زمینه بررسی دقیق‌تر ابعاد مسئله و اقدامات انجام‌شده در این بوستان را فراهم کند.
اما در کنار این توضیحات، سؤال مهم‌تری نیز مطرح می‌شود. اینکه اگر بخشی از درختان به‌دلیل کم‌آبی و آلودگی از بین رفته‌اند، چه عواملی شرایط را به این مرحله رسانده و آیا امکان پیشگیری از گسترش آسیب در سال‌های گذشته وجود داشته‌است؟!
از کم‌آبی تا ضعف در مراقبت.
اما آن سوی دیگر ماجرا، رضا بیانی، مدیر کل منابع طبیعی استان تهران، کم‌آبی را مهم‌ترین عامل خشکیدگی درختان چیتگر می‌داند، اما مسئله را به کاهش منابع آبی محدود نمی‌کند. از نگاه او، انجام نشدن به موقع عملیات بهداشتی و پرورشی نیز در گسترش آسیب‌ها نقش داشته‌است.
بیانی توضیح می‌دهد: «در سال‌های گذشته، درختان خشک‌شده و آلوده از پارک خارج نشده بودند و در مجموع، توجه کافی به سلامت درختان وجود نداشت.» به گفته او، شهرداری تهران باید با مشاهده آفت در درختان، موضوع را به سازمان منابع طبیعی گزارش می‌کرد و همزمان، عوامل زمینه‌ساز بروز آفات را تحت کنترل قرار می‌داد. این در حالی است که منابع آبیاری بوستان چیتگر نیز کاهش یافته‌بود.
مدیرکل منابع طبیعی استان تهران همچنین می‌گوید: «وضعیت درختان بررسی شده و در قالب نامه‌ای به شهرداری اعلام کرده‌اند که آفات در بوستان چیتگر در حال گسترش است.»
اختلاف بر سر قطع درختان آلوده
یکی از محور‌های اختلاف میان دستگاه‌های مسئول، زمان ورود به موضوع و نحوه برخورد با درختان آلوده است. در حالی که رئیس شورای شهر از همکاری سازمان منابع طبیعی در جمع‌آوری درختان بیمار سخن می‌گوید، مدیر کل منابع طبیعی استان تهران، مسئولیت پیشگیری از آفت‌زدگی و نگهداری از درختان را متوجه شهرداری می‌داند.
بیانی با رد اهمال سازمان منابع طبیعی در آغاز قطع درختان آلوده، به تعهدات شهرداری در طرح مربوط به بوستان اشاره می‌کند و می‌گوید: «طبق کتابچه طرح پارک چیتگر، شهرداری تهران موظف به پیشگیری از آفت‌زدگی و آلودگی درختان بوده‌است.»
او در توضیح پیگیری‌های انجام‌شده می‌افزاید: «از سال ۱۴۰۱ درباره اهمال شهرداری در نگهداری از درختان چیتگر با دستگاه قضایی مکاتبه کرده‌اند.» به گفته بیانی، دادستان تهران نیز در مقطعی به موضوع ورود کرد، از جنگل بازدید به عمل آمد و در ادامه، درختان آلوده قطع شدند.
آبی که کم شد و دوباره افزایش یافت
در میان عوامل مطرح‌شده درباره وضعیت چیتگر، آب جایگاه ویژه‌ای دارد. بیانی با اشاره به تغییرات میزان آب اختصاص‌یافته به این بوستان می‌گوید: «در مقطعی، میزان آب حدود ۸۰ لیتر بر ثانیه بود، اما در سال ۱۴۰۳ بار دیگر به ۲۰ لیتر بر ثانیه کاهش یافت. به گفته او، این رقم اکنون به حدود ۱۷۰ لیتر بر ثانیه رسیده‌است.»
مدیر کل منابع طبیعی استان تهران درباره زیرساخت‌های آبیاری نیز توضیح می‌دهد: «شبکه انتقال آب در برخی پارسل‌ها ساخته‌شده و امکان رساندن آب به درختان را فراهم کرده‌است.»
آن‌طور که او می‌گوید پیش از این شبکه آبیاری مناسبی وجود نداشت، اما با اقدامات منابع طبیعی و پیگیری‌های دادستان تهران، بخشی از این کمبود برطرف شده‌است. درختان آلوده نیز در حال جایگزینی هستند.
بحران چیتگر حاصل دو دهه تصمیمات اشتباه و ترک فعل‌هاست
در این میان عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، در توضیح وضعیت بوستان چیتگر، مسئله را حاصل تصمیم‌ها و عملکرد چند ماه اخیر نمی‌داند.
محمدخانی در گفتوگو با «جوان» با اشاره به اینکه وضعیت درختان چیتگر یک‌شبه اتفاق نیفتاده و این وضعیت حاصل اتفاقات چند ماه اخیر نیست، می‌گوید: «مجموعه‌ای از تصمیمات اشتباه و ترک فعل‌ها در دو دهه گذشته به شکل‌گیری آن منجر شده‌است.»
او برای توضیح ابعاد مسئله به بازدید کارشناسی سال ۱۴۰۳ اشاره می‌کند، بازدیدی که به گفته او با حضور تعداد قابل‌توجهی از کارشناسان حوزه‌های مختلف انجام شد و در جریان آن، جلسه‌ای مفصل برای بررسی مشکلات پارک برگزار شد. جمع‌بندی بررسی‌های کارشناسانه به این رسید، ضرورت توجه به ریشه‌های قدیمی‌تر بحران است؛ ریشه‌هایی که بخشی از آنها به روند شهرسازی منطقه ۲۲ در دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ بازمی‌گردد.
فراتر از ماجرای قطع درختان
در روز‌های گذشته، قطع درختان آفت‌زده به یکی از محور‌های اصلی انتقاد‌ها درباره وضعیت چیتگر تبدیل شده‌است. محمدخانی توضیح می‌دهد که درختان قطع‌شده با نظر کارشناسی سازمان منابع طبیعی و با هدف جلوگیری از گسترش آفت به درختان سالم از بین رفته‌اند.
او درباره تقسیم مسئولیت‌ها نیز توضیح می‌دهد: «نظارت، بررسی موضوع و اعلام نظر کارشناسی در این زمینه بر عهده سازمان منابع طبیعی است و شهرداری تهران در این فرایند به‌عنوان کارفرما همکاری می‌کند. مسئولیت حفاظت از منابع طبیعی نیز بر عهده این سازمان است.»
از نگاه سخنگوی شهرداری تهران، بررسی وضعیت چیتگر نباید فقط به تصاویر درختان قطع‌شده یا تصمیم‌های اجرایی اخیر محدود بماند، بلکه باید عوامل شکل‌دهنده شرایط کنونی و عملکرد دستگاه‌های مسئول در دوره‌های مختلف نیز بررسی شود. به همین دلیل، او بر ضرورت ارزیابی کارشناسی و روشن‌شدن سهم عوامل مختلف در ایجاد این وضعیت اشاره دارد.
۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری برای بازچرخانی آب
در کنار بررسی دلایل بحران، مسئله آب یکی از محور‌های مهم اقدامات جبرانی در چیتگر است. محمدخانی ابراز داشت: «شهرداری تهران طی سه سال گذشته حدود ۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری برای بازچرخانی آب از طریق تصفیه پساب انجام داده‌است، اقدامی که به گفته او، امکان آبرسانی مجدد به بخشی از عرصه پارک و تأمین آب مورد نیاز درختان را فراهم کرده‌است.» او همچنین از کاشت بیش از ۲۵ هزار اصله نهال با مشارکت مردم و گروه‌های فعال محیط‌زیست در همین مدت خبر می‌دهد. این اقدامات در شرایطی انجام شده‌اند که احیای یک عرصه جنگلی آسیب‌دیده، صرفاً با قطع درختان آلوده یا کاشت نهال‌های جدید به نتیجه نمی‌رسد و به تداوم آبرسانی و مراقبت نیاز دارد.
محمدخانی در این‌باره تصریح می‌کند: «مشکلات چیتگر در کوتاه‌مدت ایجاد نشده‌اند و اقدامات جبرانی و اصلاحی نیز زمان‌بر خواهند بود. احتمالاً چند سال طول می‌کشد تا بتوانیم بخشی از کمبود‌ها و آسیب‌های موجود را جبران کنیم.»
از اختلاف‌نظر مدیریتی تا ضرورت بررسی کارشناسی
بخش دیگری از بحث‌های مربوط به چیتگر به مسئولیت دوره‌های مختلف مدیریت شهری و نقش ساخت‌وساز‌های منطقه ۲۲ در وضعیت منابع آب بازمی‌گردد.
محمدخانی معتقد است این موضوع را نمی‌توان به عملکرد یک کارشناس یا یک بخش اداری محدود کرد.
او درباره تأثیر تحولات منطقه ۲۲ می‌گوید: «مشکلاتی که برای منابع آب زیرزمینی این محدوده ایجاد شد و ساخت‌وساز‌های متعدد و پرشتابی که در مقطعی در منطقه ۲۲ شکل گرفت، از جمله موضوعاتی است که باید با بررسی کارشناسی درباره آنها قضاوت کرد.»
سخنگوی شهرداری تهران در عین حال، از یکی از منتقدان وضعیت چیتگر در شورای شهر دعوت کرده‌است که همراه با کارشناسان بی‌طرف از این بوستان بازدید کند.
به گفته او، حضور متخصصان محیط زیست و جنگل‌داری در کنار رسانه‌ها می‌تواند زمینه بررسی دقیق‌تر ریشه مشکلات و راهکار‌های رفع آسیب‌ها را فراهم کند.
لزوم بررسی مجموعه عوامل آسیب‌زا
محمدخانی با اشاره به مسئولیت یکی از اعضای شورای شهر در دوره‌ای از مدیریت شهری که بخشی از مشکلات کنونی به آن بازمی‌گردد، می‌گوید: «بخش مهمی از مشکلاتی که امروز در چیتگر مشاهده می‌شود، به دوره‌ای از مدیریت شهری بازمی‌گردد که این عضو محترم نیز در آن دوره مسئولیت داشته است. البته مسئولیت مستقیم ایشان ارتباطی با این حوزه نداشته، اما موضوع به همان دوره مربوط می‌شود.»
او در نهایت بر ضرورت بررسی زمان و دلایل شکل‌گیری مشکلات و میزان اجرای راهکار‌های اصلاحی در سال‌های اخیر تأکید می‌کند: «باید مشخص شود که این اتفاقات در چه دوره‌ای و به چه دلایلی رخ داده، چه کسانی در شکل‌گیری مشکلات نقش داشته‌اند و مدیریت شهری در سال‌های اخیر تا چه اندازه راهکار‌های اصلاحی را اجرا کرده‌است.»
از نگاه محمدخانی، مسیر روشن‌شدن ابعاد بحران چیتگر، بررسی مجموعه عوامل به‌جای تمرکز بر یک بخش محدود است، رویکردی که می‌تواند ضمن مشخص‌کردن ریشه‌های آسیب، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای حفاظت و احیای این بوستان را فراهم کند.
تصمیمات مقطعی کارساز نیست
آنچه از مجموع اظهارات مسئولان برمی‌آید، این است که خشکیدگی درختان چیتگر را نمی‌توان به یک عامل یا یک دوره مدیریتی نسبت داد، بی‌آنکه شواهد مربوط به سایر عوامل بررسی شود. کم‌آبی، وضعیت نگهداری درختان، گسترش آفات، تحولات شهرسازی منطقه ۲۲ و عملکرد نهاد‌های مسئول، همگی در روایت‌های مطرح‌شده جای دارند، اما تعیین سهم دقیق هرکدام به بررسی کارشناسی نیاز دارد.
در چنین شرایطی، قطع درختان آلوده اگرچه با هدف جلوگیری از سرایت آفت انجام می‌شود، به‌تنهایی پاسخ‌گوی مسئله نیست. کاشت نهال‌های تازه و افزایش ظرفیت آبرسانی نیز زمانی به احیای پایدار منجر می‌شود که با نگهداری مستمر، پیشگیری از آلودگی و نظارت مؤثر همراه باشد.
چیتگر برای بازگشت به وضعیت مطلوب، به اقداماتی فراتر از تصمیم‌های مقطعی نیاز دارد. روشن شدن دلایل خشکیدگی، مشخص شدن مسئولیت دستگاه‌ها و ارزیابی نتیجه برنامه‌های جبرانی، بخشی از مسیری است که پیش روی مدیریت شهری و نهاد‌های متولی قرار دارد. در نهایت، معیار موفقیت این اقدامات توان بوستان برای حفظ درختان موجود، رشد نهال‌های تازه و تداوم حیات درختان در سال‌های آینده است که باید به بهترین شکل ممکن اجرا شود.
