در دنیای امروز، هر جامعه‌ای که بخواهد به سوی پیشرفت و ثبات حرکت کند، نیازمند استقرار «عدالت» و «امنیت حقوقی» برای شهروندانش است. عدالت تنها در سالن‌های دادگاه و با صدور احکام قضایی محقق نمی‌شود؛ بلکه عدالت واقعی زمانی جاری می‌شود که شهروندان با آگاهی از حقوق و تکالیف خود، بتوانند پیش از تبدیل شدن یک اختلاف کوچک به یک دعوای حقوقی طولانی، راهکاری عادلانه و سریع بیابند.
امروزه مشاهده می‌کنیم که بخش بزرگی از پرونده‌های ورودی به دستگاه قضایی، ریشه در اختلافات ساده‌ای دارد که به دلیل نبودِ «فرهنگ پیشگیری» و «ناآگاهی حقوقی»، به پرونده‌های پیچیده و فرسایشی تبدیل شده‌اند. این موضوع نه تنها باعث ایجاد فشار بر دوش دستگاه قضا شده، بلکه منجر به فرسایش روابط اجتماعی، از بین رفتن دوستی‌ها و حتی گسست‌های خانوادگی گشته است. باید بپذیریم که دادگاه، آخرین پناهگاه عدالت است، نه اولین توقف‌گاه. راهکار عملی برای خروج از این بن‌بست، بازگشت به‌مفاهیمی، چون «میانجی‌گری» و «صلح» است. میانجی‌گری به معنای نادیده گرفتن حق نیست، بلکه به معنای یافتن کوتاه‌ترین و انسانی‌ترین مسیر برای رسیدن به حق است. به عنوان کسی که سال‌ها در راهرو‌های دادگاه‌ها با غم‌ها و شکوه‌های مردم همراه بوده‌ام، معتقدم سه گام ساده می‌تواند وضعیت حقوقی جامعه ما را تغییر دهد:
اول: ترویج سواد حقوقی پایه؛ مردم باید بدانند که بسیاری از قرارداد‌ها (مانند اجاره یا خرید و فروش) اگر در ابتدا دقیق و بر اساس واقعیت‌ها نوشته شوند، هرگز به دعوا ختم نخواهند شد. «قرارداد خوب، بهترین وکیل است».
دوم: بهره‌گیری از مراکز داوری و میانجی‌گری؛ جایگزین‌های حل اختلاف، هزینه‌های زمانی و مالی را به شدت کاهش می‌دهند و اجازه می‌دهند طرفین با احترام متقابل، به توافقی برسند که هر دو طرف را راضی کند.
سوم: تغییر نگاه از «برد- باخت» به «برد- برد»؛ در بسیاری از دعاوی، طرفین برای اینکه ثابت کنند طرف مقابل «باخته است»، هزینه‌های گزافی می‌پردازند، در حالی که در پایان، هر دو طرف به دلیل زمان و هزینه تلف‌شده، بازنده هستند.
هدف ما به عنوان فعالان حقوقی، تنها دفاع در دادگاه نیست، بلکه کمک به مردم برای ساختن جامعه‌ای است که در آن «حق» شناخته شود و «عدالت» پیش از رسیدن به میز قاضی، در قلب‌های مردم و در توافقات عادلانه جاری گردد.
بیایید با هم یاد بگیریم که حقوق را نه ابزاری برای پیروزی بر دیگران، بلکه پلی برای رسیدن به صلح و آرامش اجتماعی بدانیم. چراکه در نهایت، برنده کسی نیست که حکم دادگاه را به نفع خود گرفت، بلکه برنده کسی است که توانست حقش را بگیرد و در عین حال، انسانیت و روابط اجتماعی‌اش را حفظ کند.
*وکیل دادگستری
