جوان آنلاین: اگر بخواهیم نگاه رهبر شهید انقلاب به سینما را تنها در چند جمله خلاصه کنیم، شاید مهمترین ویژگی آن، پرهیز از قضاوتهای سطحی باشد. مرور سخنان ایشان درباره سینما و فیلمهای سینمایی نشان میدهد که در این منظومه فکری، سینما پیش از هر چیز یک هنر است؛ هنری که باید با معیارهای روایت، فرم، محتوا، تأثیرگذاری فرهنگی و کیفیت هنری سنجیده شود، نه با حاشیهها یا برداشتهای شتابزده.
رهبر شهید انقلاب در طول سالهای مختلف، بارها از جایگاه ممتاز سینما سخن گفتهاند. جایگاهی که از نظر ایشان، هیچ رسانه دیگری به آسانی نمیتواند با آن رقابت کند. ایشان در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۹۲، سینما را رسانهای بیبدیل توصیف کردند و گفتند: «سینما خیلی عنصر جذابی است، رسانه فوقالعادهای است، یعنی واقعاً الان هیچ چیزی مثل سینما نیست از لحاظ اثرگذاری.»
این نگاه تنها یک تمجید کلی از سینما نیست، بلکه بیانگر اعتقاد به ظرفیت تمدنی این هنر است. همین نگاه است که سبب میشود در دیدار با جمعی از کارگردانان سینما و تلویزیون در سال ۱۳۸۵، سینما را «کارآمدترین روایتگر واقعیت و حقیقت» بدانند و تصریح کنند: «هنر سینما بلاشک یک هنر برتر است؛ یک روایتگر کاملاً مسلط - که هیچ روایتگری تاکنون در بین این شیوههای هنرى روایت یک واقعیت و یک حقیقت، تا امروز به این کارآمدی نیامده - و یک هنر پیچیده و پیشرفته و متعالی.»
رهبر انقلاب در کنار ستایش از ظرفیت سینما، همواره بر مسئولیت هنرمند نیز تأکید داشتند. از نگاه ایشان، تعهد هنرمند تنها به مضمون اثر محدود نمیشود، بلکه کیفیت هنری نیز بخشی از این مسئولیت است. ایشان در دیدار اصحاب فرهنگ و هنر در سال ۱۳۸۰ درباره این تعهد هنری تأکید کردند و فرمودند: «هنرمند، هم در باب فرم و قالب هنر خودش و هم در قبال مضمون تعهد دارد. کسی که قریحه هنری دارد، نباید به سطح پایین اکتفا کند. این یک تعهد است. هنرمند تنبل و بیتلاش، هنرمندی که برای تعالی کار هنرى خودش و ایجاد خلاقیت تلاش نمیکند، در حقیقت به مسئولیت هنری خودش در قبال قالب عمل نکرده است. علاوه بر این، تعهد در قبال مضمون است. ما چه میخواهیم ارائه بدهیم؟ اگر انسان محترم و عزیز است، دل و ذهن و فکر او هم عزیز و محترم است. نمیشود هر چیزی را به مخاطب داد، فقط به صرف اینکه او نشسته و به حرفهای ما گوش میدهد.»
علاقه به فیلمهای تاریخی و دینی
رهبر شهید انقلاب به فیلمهای تاریخی و مذهبی علاقه زیادی داشتند و در پشت صحنه سریال «مریم مقدس» به کارگردانی شهریار بحرانی و فیلم سینمایی «محمد رسولالله (ص)» به کارگردانی مجید مجیدی حاضر شدند. مجیدی در گفتوگویی توضیح داد که پیشنهاد ساخت فیلمی در مورد کودکی حضرت محمد (ص) را داده است. این کارگردان سینما در ادامه صحبتهایش، مطالب جالب توجهی از اطلاعات سینمایی رهبری نقل میکند که بسیار جالب توجه است: «حضرت آقا در ادامه فرمایشاتشان مطلبی را گفتند که من را کاملاً شگفتزده کرد. ایشان گفتند: تاکنون ۷۲ فیلم در مورد بودا و ۲۰۰ فیلم در مورد حضرت مسیح (ع) و ۱۲۰ فیلم در مورد حضرت موسی (ع) ساخته شده، ولی برای حضرت رسول مکرم اسلام (ص) تنها یک فیلم ساخته شده است.»
رهبر شهید همین نگاه را درباره فیلم «موسی کلیمالله» هم داشتند. ایشان از فیلم تمجید کردند و فرمودند: «فیلم موسی علیهالسلام را دیدم، عالی بود. انشاءالله دنباله آن را هم همینطور بتوانید بیاورید. خیلی برجسته بود، الحمدلله. من هم لذت بردم از دیدن فیلم و هم خوشحال شدم از اینکه یک چنین اثری تولید شد.»
تأکید در پرداختن به ظرفیتهای دفاع مقدس
دفاع مقدس نیز یکی دیگر از حوزههایی است که ایشان ظرفیتی بزرگ برای سینمای ایران میدانستند. در دیدار با عوامل فیلم «شیار ۱۴۳» تصریح کردند: «از ظرفیت دفاع مقدس در سینماى کشور ما استفاده نشده؛ خود سینماى ما انصافاً یک ظرفیت بالایى دارد. سینماى ایران از لحاظ ظرفیت کارگردانى و گریم و بازیگرى و مانند اینها، جزو سینماهاى برجستهى دنیاست. این ظرفیت عظیم بایستى با ظرفیت بسیار عظیم دفاع مقدس التقا پیدا کند؛ این اتفاق هنوز درست نیفتاده.»
همین دقت را میتوان در اظهارنظر ایشان درباره «ماجرای نیمروز» مشاهده کرد. پس از تماشای فیلم خطاب به محمدحسین مهدویان گفتند: «فیلمتان عالی بود. خیلی خوب بود. نشستیم استفاده کردیم و لذت بردیم. کارگردانی عالی بود، بازیها عالی بود، قصه عالی بود، فیلم خوشساخت بود، خیلی خوب بود. گریمها خیلی خوب بود. شهید بهشتی را خیلی خوب از آب درآوردید.»
شاید یکی از مهمترین نمونههای نگاه هنرمحور رهبر شهید، ماجرای فیلم «مارمولک» باشد، فیلمی که در زمان اکران با مخالفتهای فراوانی روبهرو شد. کمال تبریزی درباره دیدار خود با ایشان میگوید: «من در چند جلسه که مقام معظم رهبری را دیدم، فقط از فیلم تعریف کردند و نتیجهگیری که از فیلم کردند، این بود که متأسفانه این فیلم از طرف کسانی که باید فهمیده میشد، نشد. مشکل به آنجا برمیگردد که این تسلط نسبت به متون و آثار هنری وجود ندارد. در صورتی که مقام معظم رهبری در این زمینه خیلی تسلط داشتند. یکی از بامهارتترین خوانندگان کتاب و رمان، خود ایشان بودند.» این روایت نشان میدهد که از نگاه رهبر شهید، پیش از داوری درباره یک اثر هنری باید زبان سینما، استعاره، طنز و قواعد روایت را شناخت. موضوعی که در ارزیابی ایشان از «مارمولک» نقشی تعیینکننده داشته است.
پرهیز از سیاهنمایی
فیلم «یه حبه قند»، ساخته رضا میرکریمی نیز نمونه دیگری از همین رویکرد است. میرکریمی نقل میکند که پس از نمایش فیلم، پیامی از سوی رهبر انقلاب دریافت کرده است: «رهبری «یه حبه قند» را دیدهاند و خیلی اصرار داشتند من سریع زنگ بزنم و به شما بگویم که خیلی این فیلم را پسندیدم. سپس توضیح دادند مثل اینکه یک جماعتی به ایشان گفته بودند که این فیلم مناسبی نیست و زن و مرد سر یک سفره مینشینند. ایشان فیلم را همراه با خانواده دیدند. بعد که دیدند رو به جماعتی که این حرف را زده بودند، گفتند اینکه فیلم خیلی خوبی بود. گفته بودند ما سر همین سفرهها بزرگ شدهایم و همچنین گفته بودند خیلی فیلم ایرانی است.»
همچنین ایشان نقدهای درستی در رابطه با فیلمهای اجتماعی داشتند و میان نقد اجتماعی و سیاهنمایی تفاوت قائل میشدند. از نگاه رهبر شهید، سینما باید مسائل جامعه را بازگو کند، اما با نیت اصلاح و پیشرفت، نه ناامیدسازی. به همین دلیل تأکید میکردند که اگر انتقاد با هدف اصلاح کشور و جامعه باشد، خود این نیت در اثر هنری آشکار خواهد شد و بسیاری از اختلافها درباره مرز میان نقد و سیاهنمایی نیز از بین خواهد رفت.
مجموع این دیدگاهها و نظرات، تصویری نسبتاً روشن از معیار فیلم خوب در نگاه رهبر شهید انقلاب ارائه میدهد. در این نگاه، فیلم خوب حتماً نباید اثری شعاری باشد، بلکه فیلم خوب باید روایتی محکم داشته باشد، از نظر فرم و ساختار حرفهای باشد و شخصیتهایی باورپذیر خلق کند، در نگاهی کلی با زبان هنر سخن بگوید تا روی مخاطبش اثر بگذارد و ماندگار شود.
