جوان آنلاین: در حالی که دولت دونالد ترامپ تلاش میکند توافق با ایران را بهعنوان دستاوردی دیپلماتیک و نشانهای از وادار کردن تهران به پذیرش مطالبات واشینگتن معرفی کند، واکنش مقامات، کارشناسان و رسانههای امریکایی روایت دیگری را ترسیم میکند. منتقدان در امریکا معتقدند امتیازهای اعطاشده به ایران، از آزادسازی میلیاردها دلار داراییهای مسدودشده گرفته تا پذیرش واقعیتهای ژئوپلیتیکی جدید در تنگه هرمز، بیش از آنکه نشاندهنده برتری باشد، نشان میدهد عصر امپراطوری امریکا در جهان به پایان رسیده و در مقابل، ایران را قویتر کرده است. از طرفی، مذاکرات جدید که قرار بود روز جمعه در سوئیس برگزار شود، به دلیل جنگافروزی اسرائیل در لبنان متوقف شد و نشان داد که تا رسیدن به توافق نهایی راه درازی در پیش است.
سرانجام پس از دو ماه رایزنی غیرمستقیم میان ایران و امریکا با میانجیگری برخی کشورهای منطقه، تهران و واشینگتن شامگاه چهارشنبه توافقی موقت را به امضا رساندند. بر اساس مفاد این توافق، دو طرف طی یک دوره ۶۰ روزه بار دیگر پای میز مذاکره خواهند نشست تا درباره موضوعات حلنشده به گفتوگو بپردازند. این سند که به امضای مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ، رؤسای جمهور ایران و امریکا رسیده، در ۱۴ بند تنظیم شده و دو کشور متعهد شدهاند مفاد آن را در بازه زمانی تعیینشده اجرایی کنند.
بر اساس مفاد این توافق، دو طرف بر سر پایان فوری درگیریها در منطقه، بازگشایی تنگه هرمز، لغو محاصره دریایی، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر، اختصاص صندوق سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی مناطق آسیبدیده در ایران، رفع تحریمها، تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده، آغاز معافیت صادرات نفت، حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از تشدید تنشها، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران، ایجاد سازوکار نظارت بر اجرای توافق، آغاز مذاکرات توافق نهایی، تضمین توافق از مجرای شورای امنیت سازمان ملل متعهد شدهاند.
در پی این توافق، برخی گشایشها در منطقه نیز انجام شده است و فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام) اعلام کرد امریکا محاصره بنادر و آبهای ایران را مطابق با دستورالعملهای دونالد ترامپ لغو کرده است. برخی منابع گزارش دادند که تردد در تنگه هرمز نیز افزایش یافته و نفتکشهای ایرانی نیز برای انتقال نفت خود به بازارها از خلیج فارس خارج شدهاند.
با اینکه علیالظاهر تمام بندهای این توافق با شروط اعلانی ایران نوشته شده، اما مقامات واشینگتن سعی دارند خود را پیروز این میدان معرفی کنند.
ترامپ در نشست خبری بعد از امضای توافق، مدعی شد: «با توافق با ایران به تمام اهداف خودمان از جمله جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای و باز کردن تنگه هرمز دست یافتیم. جزئیات تفاهم با ایران را با همپیمانان خودمان در میان گذاشتهایم و آنها از این موضوع ابراز رضایت و درباره بازگشایی تنگه هرمز اعلام خشنودی کردهاند.» ترامپ همچنین ادعا کرد: واشینگتن هیچ پولی در اختیار رژیم ایران قرار نخواهد داد و هرگونه بهرهمندی جمهوری اسلامی از مزایای توافق با امریکا و اجازه سرمایهگذاری دیگر کشورها در ایران بر اساس عملکرد حکومت ایران خواهد بود. ترامپ درباره برنامه موشکی ایران نیز مدعی شد ایران میتواند مانند دیگر کشورها تعدادی موشک در اختیار داشته باشد، اما تأکید کرد که مسئله موشکها و گروههای نیابتی تحت حمایت جمهوری اسلامی بعداً مورد مذاکره قرار خواهند گرفت. او همزمان هشدار داد که این توافق هنوز نهایی نشده و در صورت نارضایتی واشینگتن، اقدام نظامی از سرگرفته خواهد شد.
جیدی ونس، معاون ترامپ، در گفتوگو با نیویورکتایمز، از توافق جدید میان امریکا و ایران دفاع کرد و آن را مهمترین دستاورد سیاست خارجی دولت ترامپ در خاورمیانه دانست. ونس مدعی شد: «بزرگترین تفاوت میان توافق جدید و برجام ۲۰۱۵ در شرایطی است که دو توافق در آن شکل گرفتهاند. به گفته او، دولت اوباما با ایرانِ قدرتمند مذاکره کرد، ایرانِ که برنامه هستهای پیشرفته، اقتصاد نسبتاً باثبات و توان نظامی منطقهای قابل توجهی داشت، اما دولت ترامپ اکنون با ایران مذاکره میکند که به ادعای او در ضعیفترین موقعیت خود طی دهههای اخیر قرار گرفته است.» به باور ونس، مهمترین تحول نه در متن توافق، بلکه در رفتار و محاسبات جمهوری اسلامی رخ داده است. او مدعی شد: «تا چند ماه قبل، حتی برقراری گفتوگویی عادی با ایران بسیار دشوار بود و مقامهای ایرانی حاضر نبودند به شکل روشن درباره خواستهها، امتیازها و خطوط قرمز خود مذاکره کنند، اما اکنون جمهوری اسلامی مانند یک دولت عادی وارد مذاکره شده و درباره موضوعات مشخص چانهزنی میکند.»
انتقاد گسترده از متن توافق
با وجود تلاش دولت ترامپ برای معرفی توافق با ایران بهعنوان یک دستاورد بزرگ سیاسی، موج واکنشها در امریکا روایت دیگری را بازگو میکند. منتقدان از هر دو حزب دموکرات و جمهوریخواه، مفاد این توافق را نشانه عقبنشینی واشینگتن دانسته و آن را بزرگترین شکست امریکا در برابر ایران توصیف کردهاند.
کریس مورفی، سناتور ارشد دموکرات، در شبکه ایکس نوشت: «شکست مطلق واشینگتن در این جنگ و سند تسلیمی که ترامپ به تازگی امضا کرد، کاملاً قابل پیشبینی بود. امکان پیروزی در این جنگ وجود نداشت و به همین دلیل است که بسیاری از ما از همان ابتدا با آن مخالف بودیم.» او با بیان اینکه توافق بر مبنای شرایط ایران نوشته شده، گفت: «در این تفاهمنامه ایران هیچ امتیازی نمیدهد و ایالات متحده به ایران اجازه میدهد آزادانه نفت بفروشد، ضمن اینکه ۳۰۰ میلیارد دلار به آنها غرامت پرداخت میشود.»
مارک کلی، دیگر سناتور دموکرات، در شبکه ایکس با انتقاد از جنگ امریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نوشت: «دونالد ترامپ ما را بدون هیچ برنامهای به جنگ کشاند. خانوادهها عزیزانشان را از دست دادهاند. میلیاردها دلار هزینه شده است. برای چه؟ این توافقی که ترامپ امضا کرده، ایران را قویتر میکند و موجب میشود که کنترل تنگه هرمز را در دست بگیرد، اما کمکی به پیشبرد منافع ایالات متحده نمیکند.» جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی پیشین امریکا، نیز در سخنانی گفت: «خیلی جالب است. ترامپ برجام را «بدترین توافق در تاریخ بشریت» نامید که واقعاً جملهچشمگیری است، ولی حالا او توافقی انجام میدهد که دهها میلیارد دلار به ایران میدهد تا تنگهای را باز کند که پیش از شروع جنگ توسط خودش، بسته نبود.» سوزان رایس، مشاور امنیت ملی سابق امریکا در دولت اوباما، نیز گفت: توافق ترامپ یک سند تسلیم وحشتناک و تکاندهنده است که با صدها میلیارد دلار غرامت تکمیل شده است. این نتیجه قابل پیشبینی مذاکرات فاقد صلاحیت و فاجعه استراتژیک ناشیانه شروع و ادامه این جنگ فاجعهبار است. ایالات متحده به این زودیها از این بزرگترین اشتباه امنیت ملی در دهههای اخیر بهبود نخواهد یافت.
انتقادها به این توافق به دموکراتها محدود نماند، بلکه برخی از نزدیکترین متحدان ترامپ در حزب جمهوریخواه نیز با حمله به مفاد آن، از توافق بهعنوان عقبنشینی امریکا در برابر ایران یاد کردند. تد کروز، سناتور جمهوریخواه و از حامیان ترامپ، تفاهمنامه میان تهران و واشینگتن را توافقی «نسنجیده» برای طرف امریکایی توصیف کرده است. او در مصاحبهای با رسانه «دیلیوایر» اذعان کرد: «به موجب مفاد این یادداشت تفاهم، ایالات متحده کنترل دائمی ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت شناخته است. علاوهبراین، به نظر میرسد که این توافق، نقش دائمی حکومت اسلامی در کنترل تنگه هرمز را رسمیت میبخشد. به دشواری بتوان تصور کرد که چنین چیزی چه منفعتی برای امریکا میتواند داشته باشد.»
نیکی هیلی، نماینده امریکا در سازمان ملل در دولت اول ترامپ، در شبکه ایکس گفته که ایرانیها فریاد مرگ بر امریکا سر میدهند. با وجود این، دولت ترامپ قصد دارد میلیاردها دلار پول برای ایران آزاد کند. مایک پنس، معاون سابق ترامپ، هم ضمن تمجید از ترامپ بابت حمله به ایران، گفته که از دیدن مفاد تفاهمنامه نگرانیهای واقعی دارد.
از سوی دیگر، تاکر کارلسون، مجری و مفسر سرشناس امریکایی، در اظهاراتی درباره تفاهمنامه اخیر میان ایران و ایالات متحده گفت که این توافق عملاً به امپراطوری امریکا پایان داده است. کارلسون در تحلیل خود این رویداد را با بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ مقایسه کرد و گفت: «روز جمعه، ایالات متحده رسماً پذیرفت که ایران یک بازیگر تعیینکننده است و همین، همه چیز را تغییر میدهد.»
روزنامه نیویورکتایمز هم در گزارشی نوشت: «این شکست تمامعیار برای امریکاست، چرا که ایران با استقامت، موازنه را دگرگون کرد. شراکت با اسرائیل و اشتیاق ترامپ برای نقشآفرینی در صلح، کاخ سفید را به اعطای امتیازات سنگین و پذیرش آتشبس شکننده به جای تسلیم تهران کشاند.» شبکه انتیوی نیز اعلام کرد: ترامپ اذعان میکند که توافق با ایران ناشی از ترس او از بحران اقتصادی است. با این کار، او به طور غیرمستقیم به نفوذ عظیم تهران بر اقتصاد جهانی اذعان کرده و بار دیگر خود را درگیر تناقضات مییابد. روزنامه القدسالعربی هم نوشت: «در طول دوازده ماه گذشته، تهران یک استراتژی بازدارندگی منطقهای را تدوین کرده و خود را از آخرین خط دفاعی به اولین خط تهاجمی در رویارویی با اسرائیل تبدیل کرده است.» کاربران خارجی نیز با اشاره به قرار توافق امریکا با ایران، آن را عقبنشینی واشینگتن از مواضع سیاست خارجی خود در قبال ایران برشمرده و نوعی شکست در برابر ایران توصیف میکنند. بسیاری از کاربران میگویند امریکا با صرف میلیاردها دلار و راهاندازی جنگی بینتیجه، میخواهد وضعیت را به قبل از آغاز حمله برگرداند که خودش مسبب اصلی آن بود.
با این حال، ترامپ که همه اقدامات سیاست خارجی خود را بزرگترین پیروزی میداند، به همین دلیل واکنش تندی به منتقدان توافق با ایران نشان داد. ترامپ دیروز در سخنانی گفت: «من یک آرزوی اصلی به عنوان رئیسجمهور دارم، هرگز نمیخواهم به هربرت هوورِ مرحوم و فقید تبدیل شوم. بعضی از افرادی که قبلاً به آنها احترام میگذاشتم، دیگر برایم محترم نیستند؛ آنها تندرو هستند.» انتقادهای گسترده از عملکرد ترامپ در قبال ایران، در آستانه انتخابات کنگره، میتواند موقعیت جمهوریخواهان را بیش از پیش تضعیف کند. همزمان، نظرسنجیها از برتری نسبی دموکراتها برای تصاحب کرسیهای مجلس نمایندگان و سنا حکایت دارد. در چنین شرایطی، هرگونه شکست انتخاباتی جمهوریخواهان میتواند موج تازهای از انتقادها را متوجه دولت ترامپ کرده و اختلافات درونحزبی را تشدید کند.
استقبال جهانی
بهرغم مخالفتهای داخلی امریکا، تفاهمنامه ایران و امریکا با استقبال از سوی کشورها مواجه شده است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، روز پنجشنبه اظهار داشت که امضای یادداشت تفاهم بین ایالات متحده و ایران، مبنایی را برای انتظار ایجاد پایه و اساس توافقات و تفاهمات آینده فراهم میکند. ثبات در خاورمیانه برای بازارهای انرژی مفید خواهد بود. چین هم از امضای این یادداشت تفاهم استقبال و بر حمایت خود از صلح و ثبات در غرب آسیا و منطقه خلیج فارس تأکید کرد.
مارک روته، دبیرکل ناتو، نیز در واکنش به امضای تفاهمنامه پایان جنگ میان ایران و امریکا، آن را گامی مثبت به سوی ثبات منطقهای توصیف کرد. به گزارش یورونیوز، رهبران بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا هم در بیانیه مشترکی از این یادداشت تفاهم استقبال کرده و اعلام کردند که این توافق فرصتی برای بازگرداندن ثبات منطقهای و حمایت از اقتصاد جهانی است. آنها در این بیانیه خواستار اجرای سریع و کامل توافق و تکمیل مذاکرات شدند.
مذاکرات تعلیق شد
در حالی که قرار بود روز جمعه نمایندگان دو کشور برای آغاز دور جدید گفتوگوها به سوئیس بروند، در آخرین لحظات این سفر از سوی ایران لغو شد. یک منبع مطلع به المیادین گفت: «هیئت مذاکرهکننده ایرانی سفر خود به سوئیس را به دلیل تداوم حملات اسرائیل به جنوب لبنان متوقف کرد.» منبع مذکور به المیادین گفت: «تهران هشدار داده بود که تداوم عملیات و حملات اسرائیل در عمق ۱۰ کیلومتری اراضی لبنان، نقض صریح بند نخست یادداشت تفاهم و توافق چارچوب به شمار میرود.» رویترز نیز به نقل از وزارت خارجه سوئیس اعلام کرد که مذاکرات ایران و امریکا طبق برنامه روز جمعه در تفرجگاه بورگناشتوک در مرکز سوئیس برگزار نخواهد شد. سخنگوی کاخ سفید هم اعلام کرد، جیدی ونس سفر برنامهریزیشده خود برای دیدار با مذاکرهکنندگان ایرانی در سوئیس را لغو کرده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه دیروز در گفتوگو با خبرنگاران، درباره مرحله بعدی مذاکرات برای تدوین توافق نهایی گفت: «رایزنیهای لازم از طریق میانجیگرها برای این منظور در حال انجام است و در صورت فراهمشدن شرایط لازم برای شروع مذاکرات، اطلاعرسانی خواهد شد. بقایی یادآوری کرد: «طبق متن یادداشت تفاهم، آغاز مذاکرات توافق نهایی منوط به شروع اجرای مفاد بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ یادداشت تفاهم و تداوم اجرای آنها است. با توجه به اینکه امضای متن یادداشت تفاهم به صورت دیجیتالی انجام شد، برگزاری نشست مزبور در سوئیس فوریت ندارد، اما در حال برنامهریزی برای برگزاری یک نشست طی روزهای آینده هستیم.»
توقف مذاکرات نشان میدهد که تهران با وجود امضای توافق موقت، حاضر نیست روابط و تعهدات خود در قبال متحدانش را نادیده بگیرد. از اینرو، تا زمانی که درگیریها و تنشها در لبنان ادامه داشته باشد، دستیابی به توافق نهایی میان ایران و امریکا با موانع جدی روبهرو خواهد بود. در همین حال، اصرار مقامات اسرائیل بر ادامه حضور و اقدامات خود در لبنان، چشمانداز کاهش تنش در منطقه را با ابهام مواجه کرده است.
