جوان آنلاین: زمین لرزید. سکوت شب در هم شکست. پردیس، بومهن، حتی تهران و کرج، تکانهای شدید زمین را حس کردند. زلزلهای با بزرگی ۶/۴ ریشتر آغازگر لرزههای متوالی شد. پس از آن، شش پسلرزه دیگر، زمین را تکان داد. لرزش آنقدر شدید بود که بسیاری از ساکنان را از خواب بیدار کرد. تلفنها روشن شد، همه میخواستند بدانند چه اتفاقی افتاده. اینکه آیا میتوانند در خانه بمانند یا باید به جای امن پناه ببرند؟!
کمتر از یک ماه پیش، زلزلهای دیگر منطقه را تکان داده بود. حالا دوباره زمین، سیگنال خطر فرستاد. برخی کارشناسان میگویند این توالی لرزهها میتواند نشانه از زلزلهای بزرگتر باشد، چراکه گسلهای قفلشده شرق تهران، ممکن است بیدار شدهباشند. برخی دیگر نظر متفاوتی دارند، با این حال هشدار میدهند که حتی اگر در فاصلهای کوتاه، زمینلرزه بزرگتری در راه نباشد، دیگر وقت آن رسیده که زیرساختها و ساختمانها مقاوم شوند.
خطر فعال شدن پهنههای قفلشده
شامگاه سهشنبه ۲۲ اردیبهشت، ساعت ۲۳:۴۶ بود که زلزلهای در پردیس آغاز شد، اول لرزهای با بزرگی ۶/۴ در عمق ۱۰ کیلومتری، و بعد زلزلههای ۴، ۲. ۶، ۳. ۴، ۱/۳ و ۳/ ۳ در عمق ۸ تا ۱۰ کیلومتری. البته قبل از این زلزله بزرگ، در ساعت ۲۰ و ۴۱ دقیقه، یک زلزله به بزرگی ۴/۳ ریشتر در شرق تهران رخ داده بود.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، این رخداد را دومین زمینلرزه طی کمتر از یک ماه در شرق تهران دانست: «این زلزله با بزرگی ۵/۴ در پردیس، پس از زلزله ۲۸فروردین سال جاری با بزرگی ۱/۴ در منطقه پردیس و بومهن حدود ۳۵ کیلومتری شرق تهران، دومین زمینلرزهای بود که بخش زیادی از ساکنان نزدیک کانون، یعنی حدود ۷ میلیون نفر، آن را احساس کردند.»
به گفته او، محل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران در ۱۰ کیلومتری شمال پردیس واقع شدهاست.
زارع ادامه داد: «توالی زلزلههای کوچک با بزرگی کمتر از ۵ نشانگر تخلیه تدریجی انرژی در منطقهای است که گسلهای طویل دارد و این لرزهها میتواند تنشهای انباشتهشده در بخشهای کوچکی از پهنههای ناهمواری روی گسلها (Aspirities) را آزاد کند.»
هر چند که او معتقد است اگر این فعالیتها با نرخ ثابتی ادامه یابد، نشاندهنده رفتار «خزشی» گسل است، در عین حال تصریح کرد: «از سوی دیگر، در شرق تهران و در نزدیکی محل تلاقی گسل مشا و گسل شمال تهران، وقوع دو رخداد با فاصله زمانی کوتاه در این منطقه هشداردهنده نیز هست و وقوع یک زلزله میتواند باعث انتقال تنش به قطعات مجاور شود.»
این استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، ادامه داد: «اگر زلزله ۲۸ فروردین باعث افزایش تنش در بخشهای قفلشده گسل مشا شدهباشد، رخداد ۲۲ اردیبهشت میتواند نشانهای از تداوم ناپایداری فزاینده باشد.»
او گفت: «الگوی خوشهای در تاریخچه لرزهخیزی ایران تجربهشده و زمینلرزههای متوسط در برخی موارد پیشلرزه یک رخداد شدیدتر بودهاند؛ همانند زلزله ۱۳۸۲ بم و زلزله ۱۳۹۶ ازگله سرپلذهاب. بنابراین این دو رخداد میتواند نشاندهنده «گسیختگی پیشرونده» باشد و منجر به بروز زلزلههای بزرگتری شود.»
زارع با بیان اینکه «منطقه پردیس دقیقاً در ۱۰کیلومتری جنوب روستای کلان قرار دارد، جایی که شاخه شرقی گسل شمال تهران به گسل مشا میرسد.» اظهار داشت: «هر دو این گسلها در سابقه لرزهخیزی خود توان رخداد زلزلههایی با بزرگی بیش از ۷ را داشتهاند و تکرار لرزهها در یک بازه زمانی ۲۵روزه در نزدیکی یک تلاقی زمینساختی حساس، یعنی محل تلاقی دو گسل شمال تهران و مشا، میتواند احتمال «تحریک گسل برای رخداد بزرگتر» را تقویت کند.»
این استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله افزود: «بنابراین در میانمدت و بلندمدت، بازبینی تابآوری لرزهای زیرساختها در شرق استان تهران و همچنین کاهش تدریجی بار جمعیتی در استان تهران باید مورد توجه قرار گیرد.»
به گفته او، عملاً هر نوع تداوم شهرسازی و مستقر کردن جمعیت بیشتر، به افزایش در معرض بودن جمعیت و ساختمانها در برابر هر زلزله مهم بعدی منجر میشود، بنابراین افزودن بر تراکم جمعیت در استان تهران به معنای افزایش ریسک زلزلههای مخرب بعدی است.
لزوم ارتقای کیفیت سازهها
در همین رابطه، علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: «این زلزله در محل تلاقی گسل شمال تهران با گسل مشاء در حوالی روستای «ایرا» در شرق تهران رخ داد که از نظر لرزهخیزی به دلیل تلاقی این دو گسل، زون فعال لرزهای شرق تهران محسوب میشود.»
او ادامه داد: «در این محدوده در شعاع ۳۰ کیلومتری علاوه بر روستای ایرا، ۱۰۴ روستای دیگر نیز واقع شدهاند و در همین فاصله مکانی شهرهای پردیس، بومهن، رودهن، آبعلی و لواسانات با جمعیت ۲۵۰ هزار نفری شهری و روستایی جای دارند.»
بیتاللهی هشدار داد: «۳۰ درصد خانههای روستایی و ۱۵ درصد منازل واقع شده در مناطق شهری در این محدوده فاقد اسکلت است و به عبارتی مقاومت آنچنانی در برابر زلزلههای بزرگ ندارد.»
او درباره ارتباط این زلزلهها با طوفان شب گذشته گفت: «این زمینلرزه با طوفانی با سرعت حدود ۵۵ کیلومتر بر ساعت در ساعتهای پیش از وقوع همراه شدهبود که البته وقوع این دو پدیده، دو امر جداگانه و کاملاً بیارتباط با هم است.»
رئیس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، همچنین شایعات ارتباط این زلزله با وقوع انفجار و فعالشدن گسلها را بیاساس برشمرد: «عمق وقوع زلزلهها در این محدوده ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری زیر زمین است، این در حالی است که شدیدترین انفجارها در حد چند ۱۰۰ متر اثرگذاری دارند.»
به گفته او، این یک رخداد طبیعی حاصل از سرشت لرزهخیزی طبیعی این ناحیه است و محدودهای است که دو گسل اصلی تهران به هم میرسند.
بیتاللهی همچنین تصریح کرد: «با توجه به روند رخ داده و پسلرزههای پس از زلزله ۶/۴ ریشتری، احتمال اینکه زمینلرزه بزرگتری را در ادامه شاهد باشیم، بسیار کم میدانم. به عبارتی زمینلرزه ۶/۴ ریشتری به احتمال زیاد زلزله اصلی بودهاست.»
این مقام مسئول مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در عین حال اظهار داشت: «شاید در ادامه شاهد پسلرزههای کوچکتر باشیم تا منطقه از نظر لرزهای به یک سکون نسبی برسد، اما به شخصه انتظار اینکه زلزله بزرگتری در راه باشد، بسیار اندک میدانم.»
او تصریح کرد: «در ۱۵ سال گذشته بیش از ۸۰۰ زمین لرزه در این محدوده با بزرگی متفاوت و عمدتاً کوچک رخ دادهاست، بنابراین وقوع زمینلرزه در این ناحیه یک امر طبیعی است. با این حال رفتار صحیح حین رخ داد، زلزله بسیار مهم است که باید با غلبه بر هیجانات، دوری از ترس و رفتن به جاهای کمخطر باشد.»
بیتاللهی همچنین بر لزوم ارتقای کیفیت ساختوسازها در این زون بسیار مهم از نظر لرزهخیزی تأکید کرد.
هشدار خاموش زمین
منطقه شرق تهران، از منظر زمینساختی، یکی از پرریسکترین مناطق لرزهای کشور به حساب میآید. دو گسل اصلی و طویل «مشا» و «شمال تهران» درست در نزدیکی پردیس به هم نزدیک میشوند. در این نواحی، زمینلرزههای کوچک و متوسط میتوانند بازتابی از تغییرات تنش در گسلها باشند، چراکه گاهی انرژی را به آرامی تخلیه میکنند و گاهی نشانهای از گسیختگی پیشرونده و آماده شدن بخشهای قفلشده برای رخدادهای بزرگتر هستند.
بررسی توالی لرزههای اخیر پردیس از این منظر اهمیت یافته که این رخدادها در مجاورت یک تلاقی فعال زمینساختی ثبت شدهاند، یعنی جایی که سابقه توان لرزهزایی بیش از بزرگی ۷ را نیز داشتهاست، بنابراین این یک هشدار جدی به حساب میآید، هشداری برای شهر و زیرساختها، برای خانهها و خیابانها، برای زندگی جمعیتی که در مسیر گسلها ساخته شدهاست. پس باید آمادگی کافی و کامل داشته باشیم، قبل از آنکه تکان بعدی از راه برسد و دیر شود.
