جوان آنلاین: ایران در میانه یکی از حساسترین معادلات منطقهای و جهانی، مسیر تازهای برای تثبیت جایگاه خود در تجارت بینالمللی گشوده است. در شرایطی که فشارهای سیاسی و اقدامات تجاوزکارانه از سوی رژیم امریکا و نیروی نیابتیاش، رژیم وحشی صهیونیستی برای محدودسازی ظرفیتهای اقتصادی کشور ادامه دارد، توسعه ترانزیت ریلی به عنوان ابزاری کارآمد برای خنثیسازی این فشارها مورد توجه قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی ایران که از دیرباز حلقه اتصال شرق و غرب و شمال و جنوب بوده، اکنون با سرمایهگذاری در زیرساختهای ریلی و فعالسازی کریدورهای بینالمللی، بار دیگر در حال احیاست. این روند، علاوه بر ایجاد درآمد پایدار، میتواند به تقویت نقش ژئوپلیتیکی کشور در نظم نوین اقتصادی جهان منجر شود و کشورمان را به بازیگری تعیینکننده در مسیرهای ترانزیتی بدل سازد.
ایران اسلامی در دهههای اخیر همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز خود به عنوان یکی از مهمترین گذرگاههای ارتباطی جهان شناخته شده است. قرار گرفتن در میان مسیرهای اصلی اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب، ظرفیتی کمنظیر برای توسعه ترانزیت کالا فراهم کرده است. با این حال، بهرهبرداری کامل از این ظرفیت نیازمند زیرساختهای مناسب و سیاستگذاریهای هماهنگ بوده که در سالهای اخیر بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. توسعه حملونقل ریلی در این میان اهمیت ویژهای یافته است. حملونقل ریلی به دلیل هزینه کمتر، ایمنی بالاتر و سازگاری بیشتر با محیط زیست، به عنوان یکی از ارکان اصلی جابهجایی کالا در جهان شناخته میشود. ایران نیز با درک این مزیتها، تلاش کرده است سهم خود را در این حوزه افزایش دهد و از ظرفیتهای موجود برای جذب بار ترانزیتی استفاده کند. در چارچوب برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری مشخصی برای افزایش حجم ترانزیت کشور تعیین شده است. بر اساس این برنامه، ایران باید به ظرفیت ۴۰میلیون تن ترانزیت سالانه دست یابد که ۱۰میلیون تن آن به حملونقل ریلی اختصاص دارد. این هدفگذاری نشاندهنده عزم جدی برای ارتقای جایگاه کشور در زنجیره تأمین جهانی است. در حال حاضر میزان ترانزیت ریلی حدود ۲میلیون تن برآورد میشود که افزایش آن نیازمند اقدامات گسترده در حوزه زیرساخت، دیپلماسی اقتصادی و تسهیل فرایندهای تجاری است. در این مسیر، فعالسازی کریدورهای بینالمللی نقش کلیدی ایفا میکند. یکی از مهمترین این کریدورها، مسیر شرق به غرب است که چین را به اروپا متصل میکند. شاخه جنوبی این مسیر که از ایران عبور میکند، در سالهای گذشته کمتر مورد استفاده قرار گرفته بود، اما در سال اخیر با تلاشهای صورتگرفته، مجدداً فعال شده است. حرکت قطارهای کانتینری از چین به ایران و ادامه مسیر به سمت اروپا، نشاندهنده ظرفیت بالای این مسیر برای رقابت با سایر کریدورهاست.
احیای مسیرهای تاریخی در قالب کریدورهای مدرن
این کریدور در واقع ادامهای از مسیر تاریخی جاده ابریشم به شمار میرود که قرنها نقش مهمی در تبادلات اقتصادی و فرهنگی میان شرق و غرب ایفا کرده است. احیای این مسیر در قالب شبکههای ریلی مدرن، میتواند مزیتهای قابل توجهی برای ایران به همراه داشته باشد. کاهش زمان حملونقل، صرفهجویی در هزینهها و افزایش امنیت مسیر از جمله عواملی است که موجب جذابیت این کریدور برای صاحبان کالا شده است. در کنار این مسیر، کریدور شمال به جنوب نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. این کریدور، کشورهای شمالی مانند روسیه و بلاروس را به آبهای آزاد و بازارهای جنوب متصل میکند. عبور قطارهای باری از این مسیر و انتقال کالا از بنادر جنوبی ایران به کشورهای دیگر، نشاندهنده کارآمدی این شبکه ارتباطی است. کاهش زمان حمل کالا میان روسیه و هند از طریق این مسیر، یکی از مزیتهای کلیدی آن به شمار میرود.
توسعه روابط ریلی با کشورهای همسایه نیز از دیگر محورهای مهم در این حوزه است. افزایش چشمگیر مبادلات با افغانستان نمونهای از این روند است که نشان میدهد زیرساختهای جدید میتوانند به سرعت به بهرهبرداری اقتصادی برسند. این افزایش مبادلات، علاوه بر تقویت روابط اقتصادی، به ایجاد ثبات در مناطق مرزی نیز کمک میکند.
«دیپلماسی ریلی» ابزار مقابله با فشارهای خارجی
در شرایطی که ایران با تحریمهای گسترده مواجه است، توسعه همکاریهای ریلی با کشورهای مختلف به عنوان بخشی از دیپلماسی اقتصادی اهمیت یافته است. انعقاد تفاهمنامههای چندجانبه با کشورهای مسیر، نشاندهنده تلاش برای ایجاد شبکهای از همکاریهاست که بتواند محدودیتهای ناشی از فشارهای خارجی را کاهش دهد. این رویکرد، بهویژه در شرایطی که ایالاتمتحده و رژیمصهیونیستی تلاش میکنند با ایجاد نااطمینانی در فضای اقتصادی، مسیرهای تجاری ایران را محدود کنند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. با این حال، تجربه نشان داده است توسعه زیرساختها و ارائه خدمات رقابتی میتواند این فشارها را تا حد زیادی خنثی کند. افزایش تعداد قطارهای ترانزیتی و ثبت رکوردهای جدید در حملونقل ریلی، نشانهای از موفقیت نسبی این سیاستهاست.
از سوی دیگر، رقابت در حوزه کریدورهای ترانزیتی به شدت افزایش یافته است. کشورهای مختلف در تلاش هستند با ایجاد مسیرهای جایگزین، سهم بیشتری از بازار ترانزیت جهانی را به خود اختصاص دهند. برخی از این کریدورها بهطور مشخص با هدف دور زدن ایران طراحی شدهاند. این موضوع ضرورت تسریع در توسعه زیرساختها و بهبود خدمات را دوچندان میکند.
رقابت کریدورها و ضرورت شتاب در توسعه زیرساختها
در چنین شرایطی، ایران باید با بهرهگیری از مزیتهای نسبی خود، جایگاه خود را تثبیت کند. موقعیت جغرافیایی، شبکه گسترده ریلی و دسترسی به آبهای آزاد از جمله عواملی است که میتواند به برتری کشور در این رقابت کمک کند. با این حال، این مزیتها تنها در صورتی به نتیجه خواهد رسید که با مدیریت کارآمد و سرمایهگذاری مستمر همراه باشد. توسعه ترانزیت ریلی همچنین میتواند تأثیرات گستردهای بر اقتصاد داخلی داشته باشد. ایجاد اشتغال، افزایش درآمدهای ارزی و تقویت صنایع مرتبط از جمله پیامدهای مثبت این روند است. علاوه بر این، افزایش تعاملات اقتصادی با کشورهای مختلف میتواند به کاهش اثرات تحریمها و افزایش تابآوری اقتصادی کشور کمک کند. در نهایت، باید توجه داشت که ترانزیت تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه ابزاری برای تقویت قدرت ملی و افزایش نفوذ در معادلات منطقهای و جهانی است. کشوری که بتواند مسیرهای اصلی تجارت را در اختیار داشته باشد، نقش مهمی در تعیین قواعد بازی ایفا خواهد کرد. ایران با توجه به ظرفیتهای موجود، این امکان را دارد که به یکی از بازیگران اصلی در این حوزه تبدیل شود، مشروط بر آنکه سیاستهای توسعهای با جدیت و هماهنگی دنبال شود.
