تحولات اخیر منطقه و جهان نشان میدهد صحنه سیاست و امنیت غرب آسیا وارد مرحلهای بیسابقه شده است؛ مرحلهای که ابتکار عمل، بیش از واکنش، تعیینکننده جایگاه کشورهاست. جمهوری اسلامی ایران با درک این واقعیت، آرایشی چندلایه و منسجم طراحی کرده است که دیپلماسی، بازدارندگی دفاعی، ثبات داخلی و کنشگری منطقهای را همچون اجزای یک منظومه به هم پیوند میدهد. این پیوستگی باعث شده هر تحول در یک حوزه، بازتابی طبیعی در سایر حوزهها داشته باشد و تصویر کلی از یک راهبرد ملی واحد حکایت کند.
پرونده هستهای همچنان ستون فقرات این راهبرد است. تعامل ایران با «آژانس بینالمللی انرژی اتمی» در چارچوب تهعدات حقوقی و استمرار گفتوگوهای غیرمستقیم با غرب، نشاندهنده دیپلماسی فعال و هوشمندانه است. تجربه سالهای اخیر و تحلیلهای مراکز پژوهشی مانند مرکز استیمسون نشان میدهد ایران توانسته با حفظ ظرفیتهای فنی و مدیریت کانالهای ارتباطی، هزینه هرگونه اجماعسازی جدید علیه خود را افزایش دهد. در چنین شرایطی، هر واکنش هیجانی یا تصمیم شتابزده از سوی امریکا و برخی بازیگران غربی نه تنها روند مذاکرات را تخریب میکند، بلکه آنان را در معرض بحرانهای پرهزینه و بازگشتناپذیر منطقهای قرار میدهد.
بازدارندگی دفاعی ایران، مکمل این دیپلماسی است. توسعه توان موشکی و پهپادی در چارچوب دفاع مشروع و اصول قانون اساسی، معادله هزینه–فایده اقدامات خصمانه علیه ایران را دگرگون کرده است. تحلیلهای «مؤسسه واشنیگتن برای سیاست خاور نزدیک» تأکید دارد که ظرفیتهای دفاعی ایران موجب شده طرف مقابل در مواجهه با هر اقدام نظامی محتاط و حتی دچار محاسبه اشتباه شود. هرگونه رفتار هیجانی و شتابزده غربیها هزینههای اقتصادی، امنیتی و حیثیتی بالایی خواهد داشت.
در داخل کشور نیز ثبات اجتماعی و مدیریت چالشهای اقتصادی، بخش جداییناپذیر امنیت ملی است. مراکز پژوهشی اروپایی مانند «شورای روابط خارجی اروپا» تأکید دارند انسجام داخلی ایران یکی از عوامل اصلی تابآوری در برابر فشارهای خارجی است. تجربه سیاست فشار حداکثری نشان داده است که تلاش برای بر هم زدن نظم داخلی، نهتنها نتیجهای در پی نداشته، بلکه باعث تقویت و بازطراحی ظرفیتهای داخلی و شبکههای همکاری منطقهای شده است. در عرصه منطقهای نیز ایران با تکیه بر دیپلماسی فعال همسایگی، نقش خود را از یک بازیگر صرفاً امنیتی به یک کنشگر گفتوگومحور ارتقا داده است. حتی موضوعاتی مانند هشدارهای هوانوردی «آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا»، بیشتر از واقعیت میدانی، بازتاب ادراک امنیتی است و تهران با مدیریت هوشمندانه، تصویر ثبات و اطمینان را برجسته میکند.
ایران امروز در حال اجرای راهبردی است که میتوان آن را «افزایش هزینه برای رفتار غیرعقلانی غرب» نامید. دیپلماسی پویا، بازدارندگی فعال و مدیریت چندسطحی امنیت، طرف مقابل را ناچار کرده است پیش از هر اقدام، محاسبهای دقیق انجام دهد. واکنشهای هیجانی یا تصمیمهای شتابزده غربیها نه نشانه قدرت، بلکه نشانه فقدان ابتکار راهبردی است و هزینه این فقدان، در غرب آسیا بسیار سنگین خواهد بود. در نهایت، ایران نه به دنبال گسترش بحران، بلکه در مسیر تثبیت موقعیت خود در دل تلاطمها حرکت میکند. اگر عقلانیت متقابل بر رفتار بازیگران حاکم شود، امکان مدیریت تنش و حرکت بهسوی ثبات وجود دارد؛ اما هرگونه هیجان و رفتار شتابزده، به سرعت هزینههای سنگینی بر طرف مقابل تحمیل خواهد کرد. اکنون معادله تغییر کرده است؛ زمین بازی همچنان پیچیده است، اما قواعد آن بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر پویایی دیپلماسی و بازدارندگی ایران قرار دارد و این همان نقطهای است که عقلانیت راهبردی، بر هیجان سیاسی غلبه میکند و ایران را به یک بازیگر مسلط و هوشمند در منطقه بدل ساخته است.
