ماههای اخیر شاهد تنشهای متعدد در روابط روسیه و اوکراین بودیم. بهار سال ۱۴۰۰ که شمار زیادی از نیروها و تجهیزات نظامی روسیه در مرزهای مشترک با اوکراین مستقر شدند، احتمال حمله روسیه به شدت افزایش یافت و در واکنش، امریکا و ناتو از کییف در برابر هر گونه تهاجم احتمالی از جانب روسیه حمایت کردند. اکنون بار دیگر این مسئله پررنگ شده و شبکه خبری سیانان گزارش کرده که ویلیام برنز، رئیس سیا به مسکو سفر رفته تا به روسیه، در مورد فعالیتهای نظامیاش در نزدیکی مرز با اوکراین هشدار دهد. واشنگتن مدعی نگرانی درباره جابهجایی نیروها و تجهیزات روسیه در نزدیکی مرز شمالی اوکراین است. این، بهعلاوه دیگر مسائل موجب تنشهای جدید بین روسیه و اوکراین شده است.
استعفای وزیر دفاع اوکراین
«آندری تاران» وزیر دفاع اوکراین روز ۱۱ آبان از سمت خود استعفا کرد. قانونگذاران حزب حاکم اوکراین، «آلکسی رزنیکوف» معاون نخستوزیر را به عنوان جایگزین تاران به عنوان وزیر دفاع معرفی کردند. رسانههای اوکراین گزارش کردند که رزنیکوف به عنوان مسئول الحاق دوباره سرزمینهای اشغالی در شرق اوکراین است. هرچند دلیل رسمی استعفای وزیر دفاع اوکراین اعلام نشد، اما به نظر میرسد این کار به طور مستقیم با تحرکات نظامی جدید روسیه در مرز با اوکراین و نیز تشدید فعالیتهای نظامی اخیر کییف در شرق اوکراین و نیز اقدامات ضدروسی ارتباط مستقیم داشته باشد، به ویژه اینکه جانشین وزیر دفاع یعنی رزنیکوف مأموریت خاصی برای الحاق مجدد شرق اوکراین که از سال ۲۰۱۴ تحت سیطره مخالفان روسگرا است بر عهده خواهد داشت. در روزهای اخیر، برخی مقامات نظامی ارشد اوکراین خواستار تقویت تمام مناطق این کشور شده و ادعا کردهاند که هیچ تضمینی وجود ندارد روسیه به اوکراین حمله نکند. مقامات اوکراینی همچنین در چارچوب جنگ روانی و تبلیغاتی علیه روسیه مدعی بازسازی زیرساختهای نظامی و استقرار انواع سلاحهای هستهای و برخی هواپیماهای جنگی روسیه با قابلیت حمل سلاح اتمی در شبهجزیره کریمه شدهاند. کییف در عین حال ادعا کرده که مسکو درصدد استقرار مجدد موشکهای بالستیک «اسکندر-ام» در این منطقه است. در واکنش به این اتهامات، سرگئی شویگو وزیر دفاع روسیه گفته مسکو، اوکراین را تهدید نمیداند و بر این باور است که اوکراینیها برادران روسیه هستند. بهرغم موضع آشتیجویانه مسکو، شواهد نشان میدهد اوکراین با این گمان که از حمایت کامل امریکا و ناتو در مقابل روسیه برخوردار است، روند تشدید تنش با روسیه را در پیش گرفته است. امریکا که به تازگی دو فروند رزمناو به آبهای دریای سیاه در نزدیکی قلمرو روسیه اعزام کرده، ادعا میکند نگران تقویت حضور نظامی روسیه در مرز با اوکراین است. ضمن اینکه آنتونی بلینکن وزیر خارجه امریکا در حاشیه اجلاس اقلیمی در گلاسکو با ولادیمیر زلنسکی رئیسجمهوری اوکراین دیدار و بر حمایت امریکا از حاکمیت ارضی این کشور تأکید کرد. همچنین واشنگتن آشکارا خواهان عضویت اوکراین در ناتو شده است. دولت غربگرای اوکراین نیز بر افزایش حمایت امریکا از این کشور و در واقع رویارویی مستقیم واشنگتن با مسکو تأکید میکند.
جو بایدن اعلام کرده واشنگتن الحاق شبهجزیره کریمه به روسیه را نمیپذیرد، اوکراین امید دارد با ایجاد روابط راهبردی با امریکا، ضمن برخورداری از کمکهای گسترده نظامی و امنیتی و قرار گرفتن زیر چتر نظامی آن، از پشتیبانی سیاسی واشنگتن در پیگیری بازگرداندن دوباره کریمه به اوکراین بهره برد. این موضع حمایتگرایانه واشنگتن موجب شده کییف بیش از پیش موضع تقابلی در قبال مسکو اتخاذ کند. در جدیدترین اقدام، ولادیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین ۱۱ آبان بسته جدید تحریمهای ضد روسیه شامل چهار دستور اجرایی، ۱۴۰ فرد حقیقی و ۵۰ فرد حقوقی در روسیه را امضا کرد. این اقدام همراستا با تقویت نظامی اوکراین با خرید ۴۸ فروند پهپاد شناسایی رزمی «بیرقدار تیبی ۲» از ترکیه و بهکارگیری آنها در درگیریهای شرق اوکراین صورت گرفته است. مجموع این اقدامات و پیشبینی افزایش عملیات نظامی ارتش اوکراین در شرق این کشور با روی کار آمدن وزیر دفاع جدید، نمایانگر روند تشدید تقابل و تنشها با روسیه است.
مسئله شبهجزیره کریمه
«ولادیمیر پوتین» که روز وحدت ملی روسیه را در کریمه گذراند، ۱۳ آبان همزمان با حضور در کریمه اعلام کرد این منطقه برای همیشه بخشی از روسیه باقی خواهد ماند. پوتین گفت: «کشور ما اتحادی تاریخی به دست آورده است. کریمه برای همیشه با روسیه خواهد ماند چراکه این خواست مطلق، آزاد و مصمم تمام مردم روسیه است.» سفر پوتین به شبهجزیره کریمه با توجه به تحرکات نظامی اخیر در مرزهای روسیه و اوکراین و نیز تحولات سیاسی و نظامی در اوکراین، به ویژه افزایش سخنسراییهای مقامات اوکراین درباره بازگرداندن دوباره کریمه به قلمرو این کشور قابل تحلیل است. در واقع تلقی مسکو از رویدادهای اخیر این است که دولت غربگرای اوکراین با توجه به افزایش قابل توجه حمایتهای امریکا و ناتو برای الحاق دوباره کریمه به اوکراین، اقدامات جدیدی انجام دهد. در نتیجه پوتین با سفر به این منطقه به بهانه گذراندن تعطیلات، در واقع در اظهارات خود هشداری مستقیم به دولت کییف و نیز حامیان غربی آن درباره تعلق همیشگی کریمه به روسیه داده و به طور غیرمستقیم هر گونه کنشی برای حاکمیت دوباره اوکراین بر کریمه را به منزله خط قرمز روسیه تلقی کرده است. با وجود نتایج قاطع همهپرسی ۲۰۱۴ در کریمه، اوکراین همچنان از به رسمیت شناختن کریمه به عنوان بخشی از روسیه خودداری کرده و بر ضرورت غیر قابل چشمپوشی الحاق دوباره کریمه و سواستوپل تأکید میکند. امریکا و اتحادیه اروپا در کنار ترکیه نیز بهشدت از این خواسته دولت کییف حمایت میکنند. این پشتیبانی فقط لفظی نیست و همراه آن، به ویژه امریکا و ناتو تلاش گستردهای برای تجهیز ارتش اوکراین و برگزاری رزمایشهای مشترک صورت داده و بدین ترتیب دولت کییف را بیش از پیش بر اتخاذ راهکارهای نظامی برای تحقق پیوستن دوباره کریمه و سواستوپل به خاک اوکراین تشویق میکنند.
جو بایدن اعلام کرده واشنگتن، الحاق شبهجزیره کریمه به روسیه را نمیپذیرد. در واکنش به اقدامات غربیها، مسکو تلاش کرده با اجرای پروژههای بزرگی مانند اتصال زمینی کریمه به خاک روسیه، افزایش حضور نظامی و استقرار انواع سامانههای پیشرفته تسلیحاتی در کریمه از جمله هواپیماهای جنگنده و بمبافکن و نیز سامانه موشکی اس ۴۰۰، نه فقط حاکمیت خود را بر این منطقه تثبیت کند، بلکه قادر به واکنش مناسب در برابر هر گونه کنش احتمالی کییف برای الحاق دوباره کریمه و سواستوپل به اوکراین باشد.
بهکارگیری پهپادهای ترک
اوکراین سال ۲۰۱۹ چند فروند پهپاد «بیرقدار تیبی ۲» از ترکیه خرید. کییف بعداً اعلام کرد علاقهمند به تولید مشترک این پهپاد در اوکراین است. ارتش اوکراین قصد دارد در مجموع ۴۸ پهپاد بیرقدار بخرد. «بیرقدار» یک پهپاد رزمی ارتفاع متوسط ساخت ترکیه است که میتواند عملیات رزمی از راه دور یا بهطور مستقل انجام دهد. این پهپاد در جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ به طور گسترده استفاده شد و به دلیل عملکرد مناسب آن، تاکنون چندین کشور این پهپاد را خریداری کردهاند. عملکرد پهپادهای بیرقدار و اقدامات جنگ الکترونیک ترکیه در مقابله با تسلیحات روسی ارمنستان در جنگ قرهباغ باعث تشویق اوکراین به خرید پهپادها و سایر تجهیزات نظامی از آنکارا شده است. با این حال فروش پهپاد بیرقدار به اوکراین و استفاده از آن در حمله به مواضع مخالفان در شرق اوکراین، نگرانی شدید روسیه را به عنوان حامی مخالفان مستقر در دونباس (شرق اوکراین) برانگیخته است. ارتش اوکراین تا پیش از این از پهپاد بیرقدار برای عملیات شناسایی در شرق اوکراین استفاده میکرد، اما در تحولی جدید نظامیان اوکراینی اخیراً تلاش کردند در یک حمله پهپادی، تأسیسات نفتی این منطقه را هدف قرار دهند. به این ترتیب به نظر میرسد با کمک ترکیه، دولت کییف در صدد تغییر موازنه نظامی در دونباس با هدف سرکوب مخالفان این منطقه است. مسلماً از دیدگاه مسکو، این اقدام آنکارا دخالتی آشکار برای حمایت از دولت کییف مقابل مخالفان شرق اوکراین بوده و اقدامی بر خلاف منافع روسیه تلقی میشود. ترکیه به دلیل ارتباطی که با تاتارهای کریمه دارد، در ماجرای الحاق این شبهجزیره به روسیه، موضع طرفداری از اوکراین را در پیش گرفته و حتی رجب طیب اردوغان رئیسجمهور ترکیه در سخنرانی امسال خود در مجمع عمومی سازمان ملل، حق حاکمیت آن را متعلق به اوکراین دانست. موضعگیریهای متعدد اردوغان در راستای حمایت از اوکراین به ویژه غیرقانونی دانستن الحاق کریمه به روسیه، موجب ناخرسندی مسکو شده است. دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین ۵ آبان ۱۴۰۰ هشدار داد که تحویل پهپادهای ساخت ترکیه به اوکراین میتواند تبعات منفی در پی داشته باشد و به بیثباتی هرچه بیشتر وضعیت شرق اوکراین منجر شود. روسیه در زمینه دخالت مستقیم ترکیه در حوزه نفوذ خود یعنی کشورهای «خارج نزدیک» شامل اوکراین حساسیت زیادی داشته و با هر گونه اقدامی که منافع مسکو و هواداران آن در شرق اوکراین را مورد تهدید قرار دهد مقابله میکند. به ویژه اینکه آنکارا با تحویل پهپادهای بیرقدار موجب تقویت عملیات ارتش اوکراین علیه مخالفان مستقر در دونباس شده است. بهرغم روابط گسترده سیاسی، اقتصادی و تجاری، انرژی و تسلیحاتی مسکو و آنکارا، روسیه درباره حفظ منافع خود در اوکراین به ویژه جلوگیری از برتری نظامی ارتش اوکراین در قبال مخالفان شرق اوکراین مصمم است.
